ශ්‍රී ලංකාවේ වනජීවී සම්පතේ අභිමානවත් සංකේතයක් වූ කාවන්තිස්ස දැන් අප අතර නැත. ගල්ගමුව, සියඹලන්ගමුව සහ ඒ ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවල නිදහසේ සැරිසැරූ, ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිරිව සිටි විශාලතම හා දර්ශනීයම දළ ඇතුන් අතරින් එකකු වූ මේ දැවැන්තයාගේ මරණය, තුවාල ලැබූ වන සතෙකු ප්‍රතිකාර ලබමින් සිටියදී අවාසනාවන්ත ලෙස මියගිය තවත් සිදුවීමක් ලෙස සටහන් කර ගොනුවක් වසා දැමිය හැකි එකක් නොවේ. කාවන්තිස්සගේ මරණය අපේ වනජීවී සංරක්ෂණ පද්ධතියේ, වන සතුන්ට ලබාදෙන වෛද්‍ය ප්‍රතිකාරයේ, ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණයේ, පරිපාලන තීරණවල සහ සත්ත්ව ජීවිතයක් පිළිබඳ රාජ්‍යයට ඇති වටිනාකම් පද්ධතියේ ගැඹුරු අඩුපාඩු නැවත සලකා බැලීමට බල කරන සිදුවීමකි.
මේ කතාව ආරම්භ වන්නේ කාවන්තිස්සගේ මරණයෙන් නොව ඔහුට වෙඩි වැදීමෙනි. රට පුරා ජනතාව හඳුනාගත්, පරිසරවේදීන් නිරීක්ෂණය කළ, විදේශිකයන් පවා දැකීමට ආශා කළ, දුර්ලභ දළ ඇතෙකු මිනිසකුගේ වෙඩි පහරකට ගොදුරු වීමම අපේ සංරක්ෂණ ක්‍රමයේ පළමු අසාර්ථකත්වයයි.
එහෙත් මෙහිදී මූලිකවම විමසා බැලිය යුතු තවත් කාරණයක් තිබේ. කාවන්තිස්සට වෙඩි වැදී ඇති බව අනාවරණය වූ අවස්ථාවේ සිටම, එම තත්ත්වය නිශ්චිතව තහවුරු කර ගැනීමට නිකවැරටිය පශු වෛද්‍ය කණ්ඩායම අසමත්වීම සහ ඒ පිළිබඳව පැහැදිලි තොරතුරු ලබාදීම සම්බන්ධයෙන් ගැටලු මතුවූ බවට කරුණු ඉදිරිපත් වී තිබේ. වනජීවී අංශවලට සතාට වෙඩි වැදී ඇති බව එකවරම නිශ්චිතව ප්‍රකාශ කිරීමට අපහසු වූයේ ඇයි? තුවාලයේ ස්වභාවය අනුව වෙඩි වැදීමක් බව හඳුනාගැනීමට අවශ්‍ය පරීක්ෂණ කඩිනමින් සිදුකළේද? එසේ නොහැකි වූයේ නම් ඊට හේතුව කුමක්ද? මේවා හුදෙක් තාක්ෂණික ප්‍රශ්න නොවේ. සතෙකුගේ ජීවිතය අවදානමට ලක්ව ඇති අවස්ථාවක, නිවැරදි තොරතුරු කඩිනමින් ලබාගැනීම සහ ඒ අනුව ක්‍රියා කිරීම අතිශය වැදගත්ය.
කාවන්තිස්සට වෙඩි වැදුණු බව අනාවරණය වූ පසු ඔහුගේ ඉදිරි පාදයේ තුවාලයට ප්‍රතිකාර කිරීම ආරම්භ කළ අතර ප්‍රතිජීවකද ලබාදුන් බව වනජීවී දෙපාර්තමේන්තුව ප්‍රකාශ කළේය. නමුත් වෙඩි වැදුණු පසු බෙහෙත් කිරීම පමණක් සංරක්ෂණය නොවේ. සැබෑ සංරක්ෂණය යනු එවැනි සතෙකුට වෙඩි වැදීමට තිබෙන අවදානම අවම කිරීම, ඔහුගේ ගමන් මාර්ග සහ අවදානම් කලාප නිරීක්ෂණය කිරීම, අනතුරු ඇඟවීම් ඉක්මනින් හඳුනාගැනීම සහ වන සතුන්ට හානි කරන අය සම්බන්ධයෙන් නීතිය බියකින් තොරව ක්‍රියාත්මක කිරීමයි.
කාවන්තිස්සගේ අවසන් කාලය සම්බන්ධයෙන් මතුව ඇති තවත් බරපතළ ගැටලුවක් වන්නේ ඔහු මියගොස් ඇති බව තහවුරු කරගැනීම සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ ප්‍රමාදයයි. දළදා මාලිගාවේ පශු වෛද්‍යවරයා පැමිණෙන තුරුම සතා මියගොස් ඇති බව නිශ්චය කර ගැනීමට නොහැකිව, මිය ගිය සතාට සේලයින් ලබාදෙමින් සිටි බවට කරුණු ඉදිරිපත් වී තිබේ. එතැන ඇත්තේ බරපතළ ගැටලුකාරී තත්ත්වයකි.
කාවන්තිස්සට වෙඩි තැබුවේ සැක කෙරෙන පුද්ගලයා ඊයේ (2026-10-18) අත්අඩංගුවට පත් වූ අතර ඒ සඳහා මුල් වී තිබුණේ දේශපාලන පලිගැනීම්වලට ලක්ව රාජකාරි අවදානමකට පවා ලක්ව සිටින වනජීවි අඩවි ආරක්ෂක නීතිඥ චතුර ගුණරත්න වීම ද විශේෂය.
කාවන්තිස්සගේ අවසන් කාලය පිළිබඳ දැන් මතුව ඇති වඩාත් සංවේදී හා බරපතළ කාරණය ඔහුට ලබාදුන් වෛද්‍ය ප්‍රතිකාරයයි. වනජීවී දෙපාර්තමේන්තුවේම ඇතැම් ආරංචි මාර්ග උපුටා දක්වමින් පළවූ වාර්තා අනුව, ප්‍රතිජීවක අධික ලෙස ලබාදීම නිසා ඔහුගේ ආහාර ජීර්ණ පද්ධතියේ සාමාන්‍ය ක්ෂුද්‍රජීවී සමතුලිතතාවට බලපෑමක් සිදුවී ආහාර ජීර්ණ ගැටලු, ආහාර ගැනීම අඩුවීම සහ දුර්වල වීම ඇතිවූවා විය හැකි බවට සැකයක් මතුව තිබේ. එහෙත් කාවන්තිස්සගේ ප්‍රතිකාරයට සම්බන්ධ වෛද්‍ය පාර්ශ්වය එම චෝදනාව ප්‍රතික්ෂේප කරමින් Ceftriaxone සහ දිගු ක්‍රියාකාරී Amoxicillin නියමිත ආකාරයෙන් භාවිත කළ බවත්, බඩවැල්වල සෞඛ්‍ය තත්ත්වය රැකගැනීමට ආධාරක ප්‍රතිකාර ලබාදුන් බවත් සඳහන් කර ඇත.
එබැවින් කාවන්තිස්ස “ප්‍රතිජීවක අධිමාත්‍රාවකින්ම මියගියේය” යන නිගමනය මේ අවස්ථාවේ අවසන් විද්‍යාත්මක සත්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සාධාරණ නොවේ. නමුත් එම චෝදනාව පරීක්ෂා නොකර බැහැර කිරීමද එතරම්ම වැරදිය. ඔහුට ලබාදුන් ඖෂධ, මාත්‍රා, මාත්‍රා අතර කාල පරාසය, ශරීර බර තක්සේරු කළ ක්‍රමය, පාචනය ආරම්භ වූ අවස්ථාව, ආහාර ගැනීම අඩුවූ කාලය, මල සහ රුධිර පරීක්ෂණ සිදුකළේද, ජීර්ණ පද්ධතියේ වෙනස්කම් හඳුනාගැනීමට ගත් ක්‍රියාමාර්ග මොනවාද සහ ඇතාගේ තත්ත්වය පිරිහීමත් සමඟ ප්‍රතිකාර පටිපාටිය වෙනස් කළේද යන සියල්ල ස්වාධීන විමර්ශනයකින් අනාවරණය කළ යුතුය.
මෙහි වඩාත් සැලකිලිමත් විය යුතු දෙය වන්නේ කාවන්තිස්සගේ තත්ත්වය එක් මොහොතකදී හදිසියේම පිරිහී නොගොස්, දින කිහිපයකදී ක්‍රමයෙන් නරක අතට හැරුණු බව වාර්තා වීමය. වනජීවී අධ්‍යක්ෂ ජනරාල්වරයාගේම ප්‍රකාශ අනුව ඔක්තෝබර් 7 වැනිදා සිට ඔහුට පාචනය ඇතිවී තිබූ අතර ඉන්පසු ආහාර ගැනීම අඩුවී, වැඩි වේලාවක් ජලයේ රැඳී සිටිමින් ක්‍රමයෙන් දුර්වල වී තිබේ. තත්ත්වය බරපතළ වූ පසු පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ විශේෂඥයන්, හිටපු වනජීවී සෞඛ්‍ය අධ්‍යක්ෂවරයකු, ජාතික සත්වෝද්‍යානයේ පශු වෛද්‍යවරු සහ දළදා මාලිගාවේ අලි සඳහා ප්‍රතිකාර කරන වෛද්‍යවරයාද සම්බන්ධ කරගෙන ඇති බව වාර්තා වේ. මෙවැනි විශේෂඥ දැනුම අවසන් මොහොතට ආසන්නව පමණක් කැඳවීම වෙනුවට, තත්ත්වයේ මුල් අනතුරු සංඥා පෙනෙන්නට පටන්ගත් වහාම බහු විශේෂඥ කණ්ඩායමකින් ක්‍රියාත්මක වන පද්ධතියක් අපට තිබිය යුතුය.
එමෙන්ම, මරණය තහවුරු කිරීම සම්බන්ධයෙන් මතුව ඇති ගැටලුද මෙම සමස්ත සිදුවීමෙන් වෙන්කර බැලිය නොහැක. රෝග ලක්ෂණ ක්‍රමයෙන් වැඩිවෙමින් තිබූ සතෙකුගේ තත්ත්වය නිරන්තරයෙන් නිරීක්ෂණය කර ලේඛනගත කළේ නම්, ඔහුගේ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය පිරිහුණු අවස්ථා සහ මරණය සිදුවූ වේලාව පිළිබඳ වඩාත් පැහැදිලි වෛද්‍ය වාර්තාවක් තිබිය යුතුය. එවැනි වාර්තා තිබේ නම් ඒවා පරීක්ෂණයට ඉදිරිපත් කළ යුතුය. නොමැති නම්, එවැනි වාර්තාකරණ ක්‍රමවේදයක් නොතිබීමද පද්ධතිමය අඩුපාඩුවක් ලෙස සැලකිය යුතුය.
මේ සියල්ල අතර පශු වෛද්‍යවරුන් සමස්තයක් ලෙස දෝෂාරෝපණය කිරීමද සාධාරණ නොවේ. සෑම පශු වෛද්‍යවරයෙකුම නොසැලකිලිමත්ය, ඔවුන්ට සතුන් පිළිබඳ ආදරයක් නැත, ඔවුන්ට දැනුමක් නැත යන ආකාරයේ චෝදනාවකින් සැබෑ ගැටලුව හඳුනාගත නොහැක. ඒ බව තේරුම් ගැනීමට අපට දුර යා යුතු නැත. මුතුරාජා හෙවත් සක් සුරින් ඇතාගේ කතාව ඒ සඳහා හොඳම උදාහරණයකි.
තායිලන්ත රජ පවුල විසින් 2001දී ශ්‍රී ලංකාවට ලබාදුන් මුතුරාජා වසර ගණනාවකට පසු දැඩි ශාරීරික අපහසුතා, පාද තුවාල හා විශාල සැරව ගෙඩි සමඟ සිටින බව අනාවරණය වූ අතර 2022 නොවැම්බර් මාසයේදී ඔහු දෙහිවල ජාතික සත්වෝද්‍යානයට ගෙන යන ලදී. එහිදී සත්වෝද්‍යානයේ පශු වෛද්‍ය මධූෂා පෙරේරා ඇතුළු කණ්ඩායම ඔහුට ප්‍රතිකාර කළේය. මුතුරාජා සත්වෝද්‍යානයට පැමිණෙන විට දැඩි වේදනාවෙන් සහ විශාල සැරව ගෙඩි දෙකකින් පීඩා විඳිමින් සිටි බවත්, පසුව ඒවා බොහෝ දුරට සුවකර ගැනීමට හැකි වූ බවත් වාර්තා වී ඇත. ඔහුගේ සුවය සඳහා ශ්‍රී ලංකාවේ පහසුකම් සීමිත වූ නිසා අවසානයේ 2023 ජූලි 2 වැනිදා තායිලන්තයට යවා වැඩිදුර විශේෂඥ ප්‍රතිකාර ලබාදීමට කටයුතු කළේය. තායි රජයේ නිල ප්‍රකාශයද ඔහු දෙහිවල සත්වෝද්‍යානයේ පුනරුත්ථාපනය ලබා පසුව තායිලන්තයේ නිසි පහසුකම් යටතේ වැඩිදුර ප්‍රතිකාර සඳහා ගෙනගිය බව සනාථ කරයි.
මුතුරාජා සුවපත් කිරීමේදී දක්වන ලද කැපවීම නිසා මධූෂා පෙරේරා වැනි පශු වෛද්‍යවරුන් පිළිබඳව වෙනමම සඳහන් කළ යුතුය. ඇය මුතුරාජාට ශ්‍රී ලංකාවේදී ප්‍රතිකාර කළ වෛද්‍යවරියක් බවත්, පසුව තායි රජයේ ආරාධනයෙන් ඔහුගේ වැඩිදුර ප්‍රතිකාර සඳහා තායිලන්තයට ගිය ශ්‍රී ලාංකික විශේෂඥ කණ්ඩායමටද ඇතුළත් වූ බවත් වාර්තා වී තිබේ. මෙය වැදගත් වන්නේ පශු වෛද්‍ය ක්ෂේත්‍රයේ ගැටලුව “අපේ වෛද්‍යවරු නරකයි” යන අතිසරල නිගමනයකට ගෙන යා නොහැකි බව පෙන්වන නිසාය. දැනුම, අත්දැකීම, පහසුකම්, නිවැරදි සායනික විනිශ්චය, අඛණ්ඩ නිරීක්ෂණය සහ සත්ත්වයා පිළිබඳ සැබෑ සැලකිල්ල එකට එක් වූ විට ශ්‍රී ලංකාවේ පශු වෛද්‍යවරුන්ටද ඉතා හොඳ ප්‍රතිඵල ලබාදිය හැකි බව මුතුරාජාගේ සිද්ධියෙන් පෙන්වයි.
එසේ වුවද අපේ පශු වෛද්‍ය අධ්‍යාපනය සහ වෘත්තීය සංස්කෘතිය පිළිබඳව ගැඹුරු සංවාදයක් අවශ්‍යය. ශ්‍රී ලංකාවේ පශු වෛද්‍ය විද්‍යාවේදී උපාධිය (Bachelor of Veterinary Science) වෛද්‍ය විද්‍යාවක් නොවන හෝ සතුන්ට ප්‍රතිකාර කිරීමට පුහුණු නොකරන පාඨමාලාවක් බව පැවසීම නිවැරදි නොවේ. පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ වර්තමාන පස් අවුරුදු BVSc විෂයමාලාව තුළ පශු සායනික විද්‍යා (Veterinary Clinical Sciences), සත්වෝද්‍යාන සහ වනජීවී බාහිර සායනික පුහුණු වැඩසටහන් (zoo/wildlife externships) සහ අවසන් වසරේ සායනික ඉගෙනුම් (clinical learning) ඇතුළත් වන අතර, පෙර විෂයමාලාවලද සුරතල් සතුන් පිළිබඳ වෛද්‍ය විද්‍යාව (companion-animal medicine), ගොවිපළ සතුන් පිළිබඳ වෛද්‍ය විද්‍යාව (farm-animal medicine), වනජීවී කළමනාකරණය (wildlife management) සහ සායනික පුහුණුවීම් (clinical training) ඇතුළත් වී තිබේ.
නමුත් විෂයමාලාවක් තිබීම පමණින් සියලු ගැටලු විසඳෙන්නේ නැත. වන අලියකුට ක්ෂේත්‍රයේ පවතින තත්ත්වයන් යටතේ ප්‍රතිකාර කිරීම සාමාන්‍ය සුරතල් සතෙකුට හෝ ගොවිපළ සතෙකුට ප්‍රතිකාර කිරීමකට සමාන කාර්යයක් නොවේ. දැවැන්ත ශරීර බරක්, සංකීර්ණ ජීර්ණ පද්ධතියක්, නිර්වින්දනයේ විශාල අවදානමක්, සතාට ඍජුව ළඟාවීමේ අපහසුවක් සහ රසායනාගාර පහසුකම්වලින් බොහෝ දුරින් සිට ප්‍රතිකාර කළ යුතු තත්ත්වයක් එහි ඇත. ඒ නිසා වනජීවී වෛද්‍ය විද්‍යාව (wildlife medicine) සහ විශේෂයෙන් අලි පශු වෛද්‍ය විද්‍යාව (elephant medicine) සඳහා සාමාන්‍ය උපාධියෙන් පසු විශේෂඥ පුහුණුව, වැඩි සායනික නිරාවරණය, අඛණ්ඩ වෘත්තීය සංවර්ධනය සහ විදේශ විශේෂඥයන් සමඟ අඛණ්ඩ සම්බන්ධතා අවශ්‍ය බව පිළිගත යුතුය.
මෙහි තවත් සංවේදී පැත්තක්ද නොසලකා හැරිය නොහැක. අපේ විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රවේශ ක්‍රමය තුළ ඉහළ Z-අගය සහිත සිසුන් බොහෝවිට වෛද්‍ය විද්‍යාවට දැඩි තරගයක නිරත වන අතර පශු වෛද්‍ය විද්‍යාව ඇතුළු වෙනත් සෞඛ්‍ය හා විද්‍යා ක්ෂේත්‍ර දෙවන හෝ පසු තේරීම් ලෙස තෝරාගන්නා පුද්ගලයන් සිටිය හැකිය. MBBS සඳහා ඉහළ ප්‍රතිඵල සහිත සිසුන් තෝරාගන්නා බවත්, BVSc ප්‍රවේශයද උසස්පෙළ ප්‍රතිඵල පදනම් කරගෙන විශ්වවිද්‍යාල ප්‍රතිපාදන කොමිෂන් සභාව මගින් සිදුකරන බවත් නිල විශ්වවිද්‍යාල තොරතුරු පෙන්වයි. එහෙත් “වෛද්‍ය විද්‍යාලයට යන්න ලකුණු මදි වූ නිසා බොහෝ පශු වෛද්‍යවරු මේ වෘත්තියට පැමිණියා” යන අදහස සංඛ්‍යාත්මක සාක්ෂියකින් තහවුරු වී නැති නිසා එය සමස්ත වෘත්තියට අදාළ විද්‍යාත්මක සත්‍යයක් ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සාධාරණ නොවේ.
එහෙත් එම විවේචනය තුළ සැලකිල්ලට ගත යුතු මූලික අදහසක් තිබේ. පශු වෛද්‍ය විද්‍යාව හුදෙක් ලකුණු මත ලැබුණු විශ්වවිද්‍යාල පාඨමාලාවක් හෝ රැකියාවක් බවට පත්වීම ඉතා භයානකය. සතෙකුට තම වේදනාව වචනවලින් පැහැදිලි කළ නොහැක. ඔවුන්ට තමන්ට වැරදි බෙහෙතක් ලැබෙනවාද කියා ප්‍රශ්න කළ නොහැක. දෙවන වෛද්‍ය මතයක් ඉල්ලා සිටිය නොහැක. තම ප්‍රතිකාරය නතර කරන්න කියා කියන්නටද නොහැක. එබැවින් සතුන් සමඟ කටයුතු කරන වෘත්තියක විද්‍යාත්මක දැනුමට අමතරව සහකම්පනය, ඉවසීම, නිරීක්ෂණය සහ සත්ත්ව සුබසාධනය පිළිබඳ ගැඹුරු සදාචාරාත්මක වගකීම අත්‍යවශ්‍යය.
මෙය “සතුන්ට ආදරය නොකරන පශු වෛද්‍යවරු බොහෝය” යනුවෙන් කිසිදු සාක්ෂියකින් තොරව සමස්ත වෘත්තියට චෝදනා කිරීමක් විය යුතු නැත. ඒ වෙනුවට විමසිය යුත්තේ අපේ තේරීම්, පුහුණුව සහ වෘත්තීය ඇගයීම් ක්‍රමවේද තුළ සත්ත්ව සුබසාධනය, කරුණාව, සදාචාරාත්මක විනිශ්චය සහ වනජීවී ක්ෂේත්‍ර නිපුණතාව සඳහා ප්‍රමාණවත් වටිනාකමක් ලබාදෙනවාද යන්නය. කෙනෙකු විභාගයක ඉහළ ලකුණු ලබාගැනීම ඔහු විශිෂ්ට පශු වෛද්‍යවරයකු වන බවට සහතිකයක් නොවන සේම, අඩු ලකුණු ලැබීම කෙනෙකුට සතුන්ට ආදරය නැති බවටද සාක්ෂියක් නොවේ. විශිෂ්ට පශු වෛද්‍යවරයකු නිර්මාණය වන්නේ විද්‍යාත්මක දැනුම, අත්දැකීම, නිරන්තර ඉගෙනීම, නිවැරදි තීරණ ගැනීමේ හැකියාව සහ තමා ඉදිරියේ සිටින නිහඬ ජීවියා පිළිබඳ සැබෑ වගකීම යන සියල්ල එකට එක් වූ විටය. මුතුරාජා සම්බන්ධයෙන් මධූෂා පෙරේරා ඇතුළු කණ්ඩායමේ කාර්යභාරය එවැනි හැකියාවක් අපේ රට තුළම පවතින බව පෙන්වන වැදගත් උදාහරණයකි.
කාවන්තිස්සගේ මරණයෙන් පසු වනජීවී අධ්‍යක්ෂ ජනරාල්වරයා කළ බවට වාර්තා වූ වයස පිළිබඳ ප්‍රකාශයද මහජනතාවගේ සිත් රිදවීමට හේතු වී ඇත. කාවන්තිස්ස ජීවත් වී තිබූ වසර ගණන හුවා දක්වා ඔහු වයස්ගත සතෙකු බව පෙන්වීමෙන් මෙවැනි මරණයක් සාමාන්‍යකරණය වීමේ අවදානමක් ඇත. අලියකුගේ වයස මිනිස් වයසකට සරල ගුණකයකින් පරිවර්තනය කිරීම විද්‍යාත්මකව සුදුසු නැති අතර, එවැනි සංසන්දනයක් අවශ්‍යද නොවේ. මෙහි සැබෑ මූලධර්මය ඉතා සරලය. සතෙකු වයසින් වැඩි වුවත්, වැළැක්විය හැකි හේතුවකින් ඔහුගේ ජීවිතය අවසන් වූවා නම් වයස කිසිවකුට වගකීමෙන් නිදහස් වීමට බලපත්‍රයක් නොවේ. අවුරුදු අසූවක මිනිසෙකු වැළැක්විය හැකි වෛද්‍ය වරදකින් මියගිය විට “ඔහු මේ තරම් කල් ජීවත් වුණා මදෑ” යන තර්කය පිළිගන්නේ නැති සමාජයක්, සතෙකු සම්බන්ධයෙන්ද එවැනි තර්කයක් පිළිගත යුතු නැත.
කාවන්තිස්සගේ මරණය තනි ඇතෙකුගේ ඛේදවාචකයක් ලෙස පමණක් සලකා අමතක කිරීම මේ සියල්ලට වඩා බරපතළ වරදක් වනු ඇත. භාතිය, තේක්ක රාජා වැනි ප්‍රකට දළ ඇතුන්ගේ මරණ සම්බන්ධයෙන්ද පසුගිය කාලයේ ප්‍රතිකාරයේ කාලෝචිතභාවය සහ ප්‍රමාණවත් බව පිළිබඳ චෝදනා මතුව තිබූ බව පරිසරවේදීන් නැවත මතක් කර තිබේ. කාවන්තිස්සගේ මරණයෙන් පසුද එවැනිම ප්‍රශ්න යළි මතුවීමෙන් පැහැදිලි වන්නේ තනි පුද්ගලයකුට සම්බන්ධ ප්‍රශ්නයකට වඩා විශාල පද්ධතිමය ගැටලුවක් පරීක්ෂා කළ යුතු බවය.
කාවන්තිස්සගේ මරණය සම්බන්ධයෙන් මතුව ඇති ප්‍රශ්න අතර ඔහුට වෙඩි වැදුණු ආකාරය, තුවාලය හඳුනාගැනීම, වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර, සෞඛ්‍ය තත්ත්වය පිරිහීම, මරණය තහවුරු කිරීම සහ ඊට පසු සිදු වූ අත්අඩංගුවට ගැනීම් ඇතුළු නීතිමය ක්‍රියාමාර්ග සියල්ල ඇතුළත් වේ. එබැවින් මෙම සිදුවීමේ එක් කොටසක් පමණක් විමර්ශනය කර අනෙක් කොටස් නොසලකා හැරීමෙන් සත්‍යය සම්පූර්ණයෙන් අනාවරණය නොවනු ඇත.
ඒ නිසා දැන් අවශ්‍ය වන්නේ කෙනෙකු බිල්ලට දී මහජන කෝපය නිවා දැමීම නොව පද්ධතිය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමය. කාවන්තිස්සගේ පශ්චාත් මරණ පරීක්ෂණයේ සම්පූර්ණ වාර්තාව, ලබාදුන් ඖෂධ සහ මාත්‍රා, සායනික වාර්තා සහ රසායනාගාර අනාවරණ හැකි උපරිම විනිවිදභාවයෙන් ප්‍රසිද්ධ කළ යුතුය. එමෙන්ම වෙඩි වැදීම පිළිබඳ මූලික විමර්ශන වාර්තා, සතාගේ තත්ත්වය නිරීක්ෂණය කළ ආකාරය, මරණය තහවුරු කළ ක්‍රමවේදය සහ අදාළ නිලධාරීන් සම්බන්ධයෙන් ගනු ලැබූ නීතිමය ක්‍රියාමාර්ගවල පදනමද පරීක්ෂාවට ලක්විය යුතුය.
විමර්ශනය වනජීවී දෙපාර්තමේන්තුව තමන් ගැන තමන්ම කරන පරීක්ෂණයක් බවට පත් නොවිය යුතු අතර විශ්වවිද්‍යාල විශේෂඥයන්, ස්වාධීන පශු වෛද්‍ය විශේෂඥයන් සහ අවශ්‍ය නම් ජාත්‍යන්තර හස්ති වෛද්‍ය විද්‍යා විශේෂඥයින් (elephant-medicine experts) ඇතුළත් විය යුතුය. සිදුවීම සම්බන්ධයෙන් ඉදිරිපත් වන දේශපාලන බලපෑම් සහ පලිගැනීම් පිළිබඳ චෝදනාද ස්වාධීනව විමර්ශනය කළ යුතුය. වරදක් තිබේ නම් එය පිළිගෙන වගකීම නියම කළ යුතු අතර වරදක් නොතිබේ නම් ඒ බව දත්ත සහිතව රටට පැහැදිලි කළ යුතුය.
ඒ සමඟම ශ්‍රී ලංකාවට “ජාතික වන අලි හදිසි වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සපයාදීමේ පටිපාටියක්” (National Wild Elephant Emergency Medical Protocol) ගොඩනැගීම තවත් ප්‍රමාද කළ නොහැක. වන ඇතෙකුට වෙඩි වැදුණු විට හෝ බරපතළ රෝග තත්ත්වයක් මතුවූ විට ප්‍රධාන සායනික වගකීම දරන්නේ කවුද, කුමන අවස්ථාවේදී දෙවන මතයක් කැඳවන්නේද, තත්ත්වය කොපමණ පිරිහීමකදී විශ්වවිද්‍යාල විශේෂඥයින් සහ සත්වෝද්‍යාන විශේෂඥයින් සම්බන්ධ කරගන්නේද, රසායනාගාර පරීක්ෂණ සිදුකරන්නේ කෙසේද සහ දිනපතා සායනික නිරීක්ෂණ ලේඛනගත කරන්නේ කෙසේද යන්න කලින්ම තීරණය වී තිබිය යුතුය.
එම පටිපාටියට සතාගේ ජීවිතය හා මරණය තහවුරු කිරීම සම්බන්ධ පැහැදිලි ක්‍රමවේදයක්ද ඇතුළත් විය යුතුය. ක්ෂේත්‍රයේ සිටින නිලධාරීන්ට සහ පශු වෛද්‍යවරුන්ට සතාගේ තත්ත්වය නිවැරදිව වාර්තා කිරීමට, අවශ්‍ය අවස්ථාවලදී දෙවන වෛද්‍ය මතයක් ලබාගැනීමට සහ සතා මියගොස් ඇත්නම් එය නිල වශයෙන් තහවුරු කිරීමට නිශ්චිත මාර්ගෝපදේශ තිබිය යුතුය. එමෙන්ම වෙඩි වැදීමක් වැනි බරපතළ සිදුවීමකදී සාක්ෂි ආරක්ෂා කිරීම, තුවාලය පිළිබඳ තොරතුරු ලේඛනගත කිරීම සහ නීතිමය විමර්ශන සඳහා අවශ්‍ය තොරතුරු නිවැරදිව ලබාදීමද එම පද්ධතියේ කොටසක් විය යුතුය.
විශේෂයෙන් තායිලන්තය වැනි අලි පිළිබඳ සාම්ප්‍රදායික අත්දැකීමත් නවීන පශු වෛද්‍ය විද්‍යාවත් එකට භාවිත කරන රටවල් සමඟ ස්ථිර විශේෂඥ සම්බන්ධතාවක් ඇති කිරීමද ප්‍රායෝගික පියවරකි. මුතුරාජාගේ සිද්ධිය අපට ඉගැන්වූ වැදගත් පාඩමක් වූයේ දේශසීමාවක් සත්ත්ව ජීවිතයකට වඩා වැදගත් නොවන බවය. දේශීය දැනුම ප්‍රමාණවත් නැති මොහොතක විදේශ විශේෂඥ දැනුම ලබාගැනීම අසාර්ථකත්වයක් නොව වෘත්තීය පරිණතභාවයකි.
ඉතිරිව සිටින ප්‍රමුඛ දළ ඇතුන් සඳහා GPS හෝ උපග්‍රහණ කරපටි (satellite collars), නිරන්තර ක්ෂේත්‍ර නිරීක්ෂණය, ගම්මාන මට්ටමේ පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ ජාල සහ වේගවත් ප්‍රතිචාර කණ්ඩායම් යොදාගැනීමත් අවශ්‍යය. දුර්ලභ දළ ඇතුන්ට ඉලක්කගත ආරක්ෂාව ලබාදිය යුතු බව පරිසරවේදීන් කාවන්තිස්ස මිය යාමට පෙරත් ඉල්ලා තිබුණි. දෙපාර්තමේන්තුව සියලු අලි එකම සංරක්ෂණ ප්‍රතිපත්තියක් යටතේ බැලිය යුතු බව අවධාරණය කළද, ඉතා දුර්ලභ හා විශේෂ අවදානමකට ලක්වන සතුන් සඳහා අමතර ආරක්ෂාවක් ලබාදීම සමානාත්මතාවයට එරෙහි දෙයක් නොවේ. එය අවදානමට සරිලන සංරක්ෂණයකි.
මෙහිදී කාවන්තිස්සට වෙඩි වැදුණු බවට සැක කෙරෙන සිදුවීමද අපට වැදගත් පාඩමක් කියා දෙයි. දුර්ලභ දළ ඇතුන්ගේ ගමන් මාර්ග සහ හැසිරීම් පිළිබඳ නිරීක්ෂණය කිරීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඔවුන්ට හානි කිරීමට ඇති අවදානම් කලාප හඳුනාගැනීම, එවැනි සිදුවීමක් වාර්තා වූ වහාම නිලධාරීන් ක්‍රියාත්මක වීම, තුවාල ලැබූ සතා හඳුනාගැනීම සහ වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර ලබාදීම අතර ප්‍රමාදය අවම කිරීමද අත්‍යවශ්‍යය.
කාවන්තිස්ස නැවත අපට ලැබෙන්නේ නැත. ඔහුගේ දැවැන්ත රුව, දිගු දළ යුගලය සහ ගල්ගමුවේ මාර්ග හරහා ගමන් කළ විට මිනිසුන් තුළ ඇති කළ විස්මය දැන් මතකයක් පමණි. එහෙත් කාවන්තිස්සගේ මරණය තවත් Facebook සටහන් කිහිපයක, දින කිහිපයක මහජන කෝපයක සහ පරීක්ෂණ කමිටුවක වාර්තාවක අවසන් වුවහොත් ඔහුට සිදුවූ සැබෑ අසාධාරණය එය වනු ඇත.
ඔහුට යුක්තිය ඉටු කිරීම යනු පශු වෛද්‍යවරයකුට අපහාස කිරීම නොවේ. වනජීවී නිලධාරීන් සියල්ලන් දුෂ්ටයන් බව ප්‍රකාශ කිරීමද නොවේ. දේශපාලන වාසියක් සඳහා සත්ත්ව මරණයක් භාවිත කිරීමත් නොවේ. කාවන්තිස්සට යුක්තිය ඉටු කිරීම යනු සත්‍යය හෙළි කිරීම, සිදුවූ වැරදි තිබේ නම් ඒවා පිළිගැනීම, වගකීම නියම කිරීම සහ එම වැරදි නිසා තවත් ඇතෙකුගේ ජීවිතය අහිමි නොවන පද්ධතියක් ගොඩනැගීමය.
ඒ සඳහා කාවන්තිස්සගේ මරණයට අදාළ සෑම ප්‍රශ්නයකටම පිළිතුරු අවශ්‍යය. ඔහුට වෙඩි වැදුණේ කෙසේද? එය හඳුනාගැනීමට ගතවූ කාලය කොපමණද? තුවාලය සම්බන්ධයෙන් ගත් පියවර මොනවාද? ඔහුගේ තත්ත්වය පිරිහෙමින් තිබියදී අවශ්‍ය විශේෂඥ සහාය නියමිත වේලාවට ලබාගත්තේද? ඔහු මියගිය බව තහවුරු කිරීමේදී ගැටලු මතුවූයේ නම් ඒවාට හේතුව කුමක්ද? සැකපිට අත්අඩංගුවට ගත් නිලධාරීන් සම්බන්ධයෙන් ගත් ක්‍රියාමාර්ග සාධාරණ හා නීත්‍යනුකූලද? දේශපාලන බලපෑම් හෝ පලිගැනීම් පිළිබඳ චෝදනා තිබේ නම් ඒවාට පදනමක් තිබේද?
මේ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු සෙවීමේ අරමුණ කිසිවකුට අසාධාරණයක් කිරීම නොව සත්‍යය සොයාගැනීමයි. චෝදනා එල්ල වූ අයගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කරන අතරම සත්ත්ව ජීවිතයකට සිදුවූ හානිය පිළිබඳ වගකීමද නිසි ලෙස තහවුරු කළ යුතුය. එවැනි සමබර හා විනිවිද පෙනෙන විමර්ශනයකින් පමණක් මහජන විශ්වාසය නැවත ගොඩනැගිය හැකිය.
විශිෂ්ට පශු වෛද්‍යවරු අපට සිටිති. ඒ නිසා අප ඉල්ලා සිටිය යුත්තේ පශු වෛද්‍ය වෘත්තියට එරෙහි දඩයමක් නොව, එහි හොඳම දැනුම, හොඳම අත්දැකීම සහ හොඳම මනුෂ්‍යත්වය ශ්‍රී ලංකාවේ වන සතුන්ට ලැබෙන පද්ධතියකි. සත්ත්ව ජීවිතයක් තමන්ගේ අතට පැමිණෙන විට එය හුදෙක් රාජකාරි ගොනුවක් නොව ජීවිතයක් බව දැනෙන වෘත්තීය සංස්කෘතියකි.
එසේම වනජීවී නිලධාරීන්ටද නීතියට අනුකූලව, දේශපාලන බලපෑම්වලින් තොරව සහ පෞද්ගලික පලිගැනීම්වලට බිය නොවී තම රාජකාරිය ඉටු කළ හැකි පරිසරයක් තිබිය යුතුය. වගවීම සහ රාජකාරි ස්වාධීනත්වය එකිනෙකට විරුද්ධ සංකල්ප නොවේ. නිසි පාලන පද්ධතියකදී ඒ දෙකම එකට පැවතිය යුතුය.
කාවන්තිස්සගේ ජීවිතයේ වටිනාකම ඔහු ජීවත් වූ වසර ගණනින් ගණනය කළ නොහැක. රාජ්‍යයක සාර්ථකත්වයද “අපි ඔහුව අවුරුදු හතළිහක් ආරක්ෂා කළා” යනුවෙන් ගණන් තැබීමෙන් මැනිය නොහැක. සැබෑ සාර්ථකත්වය වන්නේ ඔහුට ජීවත් වීමට තිබූ තවත් එක් දවසක්වත් මිනිස් වෙඩි පහරකින්, නොසැලකිල්ලකින්, වැරදි තීරණයකින් හෝ අසාර්ථක පද්ධතියකින් අහිමි නොවන බව තහවුරු කිරීමය.
කාවන්තිස්සගේ මරණයේ අවසන් විද්‍යාත්මක හේතුව කුමක් වුවත්, ඔහු අපට ඉතිරි කර ගිය පාඩම දැන් නොසලකා හැරිය නොහැක. ශ්‍රී ලංකාවේ අලි ඇතුන් ආරක්ෂා කරන ක්‍රමය වෙනස් විය යුතුය. වෙඩි වැදුණු පසු බෙහෙත් කිරීමේ සිට වෙඩි නොවැදෙන පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීම දක්වාත්, මරණාසන්න වූ පසු විශේෂඥයන් කැඳවීමේ සිට පළමු අනතුරු සංඥාවේදීම හොඳම විද්‍යාත්මක දැනුම ක්‍රියාත්මක කිරීම දක්වාත්, සතාගේ මරණය තහවුරු කිරීමේදී ප්‍රමාදයක් ඇති නොවන පද්ධතියක් ගොඩනැගීමේ සිට සියලු නිලධාරීන්ට වගකීමෙන් හා ස්වාධීනව කටයුතු කළ හැකි පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීම දක්වාත්, “රාජකාරිය” යන සීමාවෙන් “වගකීම” සහ “කරුණාව” යන තැනටත් අපේ පද්ධතිය ගමන් කළ යුතුය.
එසේ නොවුණහොත් කාවන්තිස්සගේ මරණය අපට අවසන් අනතුරු ඇඟවීමක් නොවනු ඇත. එය අප නොඇසූ අනතුරු ඇඟවීම් අතර තවත් එකක් පමණක් වනු ඇත. එවිට හෙට තවත් කාවන්තිස්ස කෙනෙකු බිම වැටුණු විට අපට නැවතත් ශෝක පණිවුඩ ලියන්නට සිදුවනු ඇත. අපේ රටට ඉතිරිව සිටින අලි ඇතුන්ට අවශ්‍ය වන්නේ එවැනි ශෝක පණිවුඩ නොව, ඔවුන් ජීවත් කරවන තීරණයයි.
නිරංජන් චාමින්ද කරුණාතිලක