ඉන්දියාවේ බටහිර බෙංගාල ප්රාන්තයේ නිපා වෛරසය පැතිර යන බවට වාර්තා වීමත් සමඟ, ශ්රී ලංකාවේ සෞඛ්ය නියෝජ්ය අමාත්ය වෛද්ය හංසක විජේමුණි ජනතාව දැනුවත් කිරීම සඳහා පසුගිය 28 වැනිදා ප්රකාශයක් නිකුත් කළේය. එහිදී ඔහු පවසා සිටියේ ඉන්දියාවේ රෝගීන් වාර්තා වී තිබුණ ද, ශ්රී ලංකාව තුළ කිසිදු නිපා වෛරස ආසාදිතයෙකු මෙතෙක් හමු වී නොමැති බවත්, රෝගය රට තුළට පැමිණීමේ ක්ෂණික අවදානමක් නොමැති බවත් ය.
අසාමාන්ය රෝග හඳුනා ගැනීමට සහ ඒවාට ප්රතිචාර දැක්වීමට ශ්රී ලංකාව සතු සෞඛ්ය පද්ධතිය ශක්තිමත් බවත්, අවශ්ය පරීක්ෂණ කට්ටල පවතින බවත් සෞඛ්ය අමාත්යාංශය අවධාරණය කළේය. තවද, මෙම වෛරසය ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා රෝගය මෙන් වාතය හරහා ව්යාප්ත නොවන බව ද පෙන්වා දෙන ලදී. නිපා වෛරසය පුද්ගලයෙකුගෙන් තවත් පුද්ගලයෙකුට පැතිරීම සාමාන්යයෙන් ඉතා අඩු බැවින්, මේ අවස්ථාවේදී අනවශ්ය බියක් හෝ කලබලයක් ඇති කර ගැනීමට හේතුවක් නොමැති බව නිලධාරීහු අවධාරණය කළහ.
නිපා වෛරසය අලුත් දෙයක් නොවන අතර, එය ආසාදනය වන පුද්ගලයන්ට මාරාන්තික විය හැකි වුවද, එය කිසි දිනක ගෝලීය වසංගතයක් ලෙස ලොව පුරා ව්යාප්ත වී නොමැත. මහජන සෞඛ්ය විශේෂඥයන් සහ ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය දැනට තක්සේරු කර ඇත්තේ මෙය ජාත්යන්තරව පැතිරීමේ අවදානම ඉතා අඩු මට්ටමක පවතින බවයි. එම නිසා ඔවුන් වැඩි අවධානයක් යොමු කර ඇත්තේ රෝගය පවතින ප්රදේශවල එය පාලනය කිරීමට සහ නිරීක්ෂණය කිරීමටයි.
බලධාරීන් මේ පිළිබඳ අවදිව සිටිය ද කලබල නොවන්නේ මන්දැයි තේරුම් ගැනීමට නම්, නිපා වෛරසය යනු කුමක්ද, එය පැමිණියේ කොතැනකින්ද සහ එය හැසිරෙන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳ සොයා බැලීම වැදගත් වේ.
නිපා වෛරසය යනු සතුන්ගෙන් මිනිසුන්ට බෝවන (Zoonotic) වෛරසයකි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ එය ස්වාභාවිකව සතුන් අතර සංසරණය වන අතර ඇතැම් අවස්ථාවලදී මිනිසුන්ට ආසාදනය වන බවයි. මෙයට ‘නිපා’ යන නම ලැබුණේ 1998-1999 කාලයේ මැලේසියාවේ නිපා නම් ගම්මානයේ ඌරන් ඇති කරන්නන් අතර මුල්වරට මෙම රෝගය හඳුනා ගැනීම නිසාය. එකල මෙම වෛරසය ආසාදිත ඌරන්ගෙන් මිනිසුන්ට පැතිරී බරපතළ රෝගාබාධ සහ මරණ ඇති කළ අතර, ව්යාප්තිය නැවැත්වීම සඳහා බලධාරීන්ට ඌරන් මිලියනයකට වඩා විනාශ කිරීමට සිදු විය. එතැන් සිට මැලේසියාව, සිංගප්පූරුව, බංග්ලාදේශය, ඉන්දියාව සහ පිලිපීනය යන රටවල නිපා වෛරසය වරින් වර වාර්තා වී ඇතත්, එහි ව්යාප්තියේ ප්රමාණය කලාපයෙන් කලාපයට වෙනස් වේ.
නිපා වෛරසය යනු සතුන්ගෙන් මිනිසුන්ට බෝවන (Zoonotic) වෛරසයකි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ එය ස්වාභාවිකව සතුන් අතර සංසරණය වන අතර ඇතැම් අවස්ථාවලදී මිනිසුන්ට ආසාදනය වන බවයි. මෙයට ‘නිපා’ යන නම ලැබුණේ 1998-1999 කාලයේ මැලේසියාවේ නිපා නම් ගම්මානයේ ඌරන් ඇති කරන්නන් අතර මුල්වරට මෙම රෝගය හඳුනා ගැනීම නිසාය. එකල මෙම වෛරසය ආසාදිත ඌරන්ගෙන් මිනිසුන්ට පැතිරී බරපතළ රෝගාබාධ සහ මරණ ඇති කළ අතර, ව්යාප්තිය නැවැත්වීම සඳහා බලධාරීන්ට ඌරන් මිලියනයකට වඩා විනාශ කිරීමට සිදු විය. එතැන් සිට මැලේසියාව, සිංගප්පූරුව, බංග්ලාදේශය, ඉන්දියාව සහ පිලිපීනය යන රටවල නිපා වෛරසය වරින් වර වාර්තා වී ඇතත්, එහි ව්යාප්තියේ ප්රමාණය කලාපයෙන් කලාපයට වෙනස් වේ.
පලතුරු වවුලා (Pteropus genus), එනම් අපි හඳුනන ‘මා වවුලා’ නිපා වෛරසයේ ස්වාභාවික වාහකයාය. මෙම වවුලන්ගේ කෙළ, මුත්රා සහ මළපහ තුළ වෛරසය පවතින නමුත් ඔවුහු අදාළ රෝග ලක්ෂණ පෙන්නුම් නොකරති. මිනිසුන්ට මෙම වෛරසය ක්රම කිහිපයකින් ආසාදනය විය හැකිය. බංග්ලාදේශයේ බහුලව දක්නට ලැබෙන ක්රමය නම් වවුලන්ගේ ශ්රාවයන්ගෙන් අපවිත්ර වූ අමු රටඉඳි යුෂ හෝ පලතුරු ආහාරයට ගැනීමයි. වෙනත් අවස්ථාවලදී, ආසාදිත ඌරන් වැනි සතුන් සමඟ සමීපව කටයුතු කිරීමෙන් හෝ නිවසක හෝ රෝහලකදී ආසාදිත පුද්ගලයෙකුගේ ශරීර ශ්රාවයන් සමඟ සමීපව ගැටීමෙන් රෝගය බෝ විය හැකිය.
පුද්ගලයෙකුට වෛරසය ආසාදනය වූ විට, සාමාන්යයෙන් උණ, හිසරදය, මස්පිඩු වේදනාව සහ වමනය වැනි පොදු රෝග ලක්ෂණ මුලින්ම ඇති වේ. බොහෝ අවස්ථාවලදී බරපතළ ශ්වසන අපහසුතා ඇති විය හැකිය. වඩාත්ම භයානක තත්ත්වය වන්නේ මොළය ඉදිමීම හෙවත් මෙනින්ජයිටිස් තත්ත්වයයි. රෝගය උත්සන්න වුවහොත් දින කිහිපයක් ඇතුළත ව්යාකූලත්වය, වලිප්පුව සහ කෝමා තත්ත්වයක් (Coma) ඇති විය හැකිය. ආසාදිත පුද්ගලයන් බොහෝ දෙනෙකුට මෙය මාරාන්තික විය හැකිය.
බෝවන රෝගයක භයානක බව මනින ප්රධාන සාධකයක් වන්නේ එහි ‘මරණ අනුපාතය’ (Case Fatality Rate) යි. නිපා වෛරසයේ මරණ අනුපාතය අනෙකුත් පොදු වෛරසවලට වඩා බෙහෙවින් වැඩි ය. ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ ඇස්තමේන්තුවලට අනුව, නිපා වෛරසය ආසාදනය වූවන්ගෙන් මියයන ප්රතිශතය 40% සිට 75% දක්වා අගයක් ගනී. මෙයින් අදහස් කරන්නේ රෝගය වැළඳුණු සෑම පුද්ගලයන් සිව් දෙනෙකුගෙන් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකුම මියයන බවයි. මෙම අගය ප්රදේශයේ සෞඛ්ය පහසුකම්, රෝගය හඳුනා ගන්නා වේගය සහ වෛරසයේ ස්වභාවය අනුව වෙනස් විය හැකිය.
ආසාදනය වන පුද්ගලයාට රෝගය බරපතළ වුවද, එදිනෙදා සාමාන්ය ඇසුරේදී මෙය පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට පහසුවෙන් පැතිරෙන්නේ නැත. රෝගීන්ට සාත්තු කරන පවුලේ සාමාජිකයන් හෝ සෞඛ්ය සේවකයන් අතර රෝගය පැතිරීම වාර්තා වී ඇතත්, ඒ සඳහා ඉතා සමීප සහ දීර්ඝකාලීන සම්බන්ධතාවක් අවශ්ය වේ. නිපා වෛරසය කොවිඩ්-19 මෙන් ගෝලීය වසංගතයක් නොවීමට එක් හේතුවක් වන්නේ මෙම සීමිත ව්යාප්තියයි. මෙම වෛරසය සාමාන්යයෙන් දක්නට ලැබෙන්නේ සෞඛ්ය බලධාරීන්ට පාලනය කළ හැකි කුඩා ප්රදේශවල පමණි.
බොහෝ විශාල සහ නිරන්තර ව්යාප්තීන් වාර්තා වී ඇත්තේ බංග්ලාදේශයෙනි. එහිදී රටඉඳි අස්වැන්න නෙළන කාලයට සහ වවුලන්ගේ ක්රියාකාරීත්වය වැඩි කාලවලදී රෝගීන් වාර්තා වේ. 2001 සහ 2025 අතර කාලය තුළ බංග්ලාදේශයෙන් නිපා ආසාදිතයන් සිය ගණනක් වාර්තා වී ඇති අතර, එහි මරණ අනුපාතය 71%ක් පමණ විය. මෙම රෝගය වැළඳීම නිශ්චිත කාලයකට අදාළ වන (Seasonal) සිදුවීමක් වන අතර, රටඉඳි යුෂ එකතු කරන දෙසැම්බර් සහ මැයි මාස අතර කාලයේදී එය බහුලව දක්නට ලැබේ.
ඉන්දියාවේ 2001 වසරේ සිට වරින් වර නිපා රෝගීන් වාර්තා වී ඇති අතර, ඒ ප්රධාන වශයෙන් බටහිර බෙංගාලය සහ කේරළ ප්රාන්තවලිනි. උදාහරණයක් ලෙස, කේරළයේ පසුගිය වසර කිහිපය තුළ කිහිප වතාවක්ම රෝගය පැතිර ගිය අතර ඉන් බරපතළ හානි සිදු විය. 2026 වසරේ බටහිර බෙංගාලයේ සිදු වූ මෑතකාලීන ව්යාප්තියේදී ආසාදිතයන් හඳුනාගෙන ඔවුන් ඇසුරු කළ පිරිස් සොයා ගැනීමට සෞඛ්ය බලධාරීන් කටයුතු කළහ. රෝගය පාලනය කිරීමට ඔවුන් සමත් වී ඇති අතර පාලනයෙන් තොරව ව්යාප්ත වන බවට මෙතෙක් සාක්ෂි ලැබී නොමැත.
කොවිඩ්-19 වසංගතයෙන් පසු මිනිසුන් බෝවන රෝග පිළිබඳ වැඩි අවධානයක් දක්වන බැවින්, නිපා සහ කොවිඩ් අතර වෙනස තේරුම් ගැනීම වැදගත්ය. මෙම රෝග දෙක අතර ප්රධාන වෙනස්කම් කිහිපයක් තිබේ. කොවිඩ්-19 (SARS-CoV-2) ඉතා වේගයෙන් පැතිරෙන රෝගයකි. එය වාතය හරහා සහ සාමාන්ය ඇසුරේදී පහසුවෙන් බෝ වන බැවින් ලොව පුරා මිලියන ගණනකට ආසාදනය විය. නමුත් නිපා වෛරසය වාතය හරහා පහසුවෙන් පැතිරෙන්නේ නැති අතර එය බෝ වීමට ඉතා සමීප සම්බන්ධතාවක් අවශ්ය වේ. අනෙක් අතට, කොවිඩ්-19 හි සමස්ත මරණ අනුපාතය සාපේක්ෂව අඩුය (වසංගතයේ මුල් කාලයේ එය 1-2%ක් පමණ විය). නමුත් නිපා වෛරසය ආසාදනය වූවන් අතර මරණ අනුපාතය ඉතා ඉහළය. සරලවම කිවහොත්, කොවිඩ් වේගයෙන් පැතිරෙන මරණ අවදානම අඩු රෝගයක් වන අතර, නිපා පැතිරීම අඩු නමුත් ආසාදනය වූවන්ට වැඩි මරණ අවදානමක් ගෙන දෙන රෝගයකි.
මරණ අනුපාතය ඉහළ බැවින් සහ මෙතෙක් නිසි ඖෂධ සොයාගෙන නොමැති බැවින්, නිපා වෛරසය සඳහා එන්නත් සහ ප්රතිකාර ක්රම කඩිනමින් සෙවිය යුතු රෝග ලැයිස්තුවට ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය ඇතුළත් කර ඇත. කෙසේ වෙතත්, 2026 වසර වන විටත් නිපා වෛරසය සඳහා නිල වශයෙන් අනුමත කළ එන්නතක් හෝ නිශ්චිත සුව කළ හැකි ඖෂධයක් නොමැත. රෝගීන්ට ලබා දෙන ප්රතිකාර ප්රධාන වශයෙන් රෝග ලක්ෂණ පාලනය කිරීම සඳහා සීමා වේ. උදාහරණයක් ලෙස, හුස්ම ගැනීමට උපකාර කිරීම, උණ පාලනය කිරීම සහ මොළයේ ඉදිමීම අවම කිරීම වැනි සහනදායී ප්රතිකාර ලබා දෙනු ලැබේ.
නිපා ව්යාප්තියකදී සෞඛ්ය අංශවල ප්රධාන කාර්යය වන්නේ රෝගීන් ඉක්මනින් හඳුනා ගැනීම, ඔවුන්ට ප්රතිකාර කිරීම, ඔවුන් ඇසුරු කළ අය සොයා ගැනීම සහ අවදානම් සාධක පිළිබඳ ජනතාව දැනුවත් කිරීමයි. විශේෂයෙන් පලතුරු වවුලන් ගැවසෙන ප්රදේශවල සහ අමු රටඉඳි යුෂ වැනි දේ පරිභෝජනය කරන ප්රදේශවල ජනතාව දැනුවත් කිරීම ඉතා වැදගත් වේ. රෝගය පැතිරෙන කාලසීමාවලදී ගුවන් තොටුපළවල හෝ දේශසීමාවල පරීක්ෂණ සිදු කළ හැකි වුවද, විශේෂඥයන් පවසන්නේ සාමාන්ය සංචාරකයන් අතරින් මෙම රෝගය පැතිරීමේ අවදානම ඉතා අඩු බවයි.
නිපා වෛරසය යනු ඉහළ මරණ අනුපාතයක් සහිත, එන්නතක් හෝ නිශ්චිත ප්රතිකාරයක් නොමැති භයානක බෝවන රෝගයකි. එය ප්රධාන වශයෙන් වවුලන් වැනි සතුන් අතර පවතින අතර ඉඳහිට මිනිසුන්ට ආසාදනය වේ. ශ්රී ලංකාවේ සෞඛ්ය අංශ පවසන්නේ දැනට රට තුළ මෙවැනි රෝගීන් නොමැති බැවින් බිය විය යුතු නැති බවයි. කෙසේ වෙතත්, ඒ පිළිබඳ අවබෝධයෙන් සහ සූදානමින් සිටීම වැදගත් වේ. නිපා වෛරසය පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට පැතිරීම සීමිත බැවින්, එය ලෝක සෞඛ්ය අර්බුදයක් වනු ඇතැයි අපේක්ෂා නොකෙරේ. එනමුදු මේ පිළිබඳ දිගින් දිගටම පර්යේෂණ කිරීම සහ සෝදිසියෙන් සිටීම අත්යවශ්ය වේ.
ගෝලීය වශයෙන් ගත් කල, නිපා වෛරසය තවමත් දකුණු සහ අග්නිදිග ආසියාවට පමණක් සීමා වූ කලාපීය රෝගයකි. මැලේසියාව, සිංගප්පූරුව, බංග්ලාදේශය, ඉන්දියාව සහ පිලිපීනය වැනි රටවලින් වරින් වර රෝගීන් වාර්තා වී ඇතත්, එය මහාද්වීප හරහා පැතිර යන වසංගතයක් බවට පත් වී නොමැත. සෑම රටකම පාහේ රෝගය පාලනය කිරීම සහ අවදානම අවම කිරීම පිළිබඳ මහජනතාව දැනුවත් කිරීමට බලධාරීන් කටයුතු කර ඇත. වර්තමාන තක්සේරුව වන්නේ නිපා වෛරසය පුද්ගලයන්ට සහ ප්රාදේශීය ප්රජාවන්ට බරපතළ තර්ජනයක් වුවද, සෞඛ්ය අංශ අවදියෙන් සිටියහොත් එය කොවිඩ්-19 මෙන් ගෝලීය වසංගතයක් වීමේ සම්භාවිතාව ඉතා අඩු බවයි.
සාරාංශයක් ලෙස, නිපා වෛරසය යනු ඉහළ මරණ අනුපාතයක් සහිත, එන්නතක් හෝ නිශ්චිත ප්රතිකාරයක් නොමැති භයානක බෝවන රෝගයකි. එය ප්රධාන වශයෙන් වවුලන් වැනි සතුන් අතර පවතින අතර ඉඳහිට මිනිසුන්ට ආසාදනය වේ. ශ්රී ලංකාවේ සෞඛ්ය අංශ පවසන්නේ දැනට රට තුළ මෙවැනි රෝගීන් නොමැති බැවින් බිය විය යුතු නැති බවයි. කෙසේ වෙතත්, ඒ පිළිබඳ අවබෝධයෙන් සහ සූදානමින් සිටීම වැදගත් වේ. නිපා වෛරසය පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට පැතිරීම සීමිත බැවින්, එය ලෝක සෞඛ්ය අර්බුදයක් වනු ඇතැයි අපේක්ෂා නොකෙරේ. එනමුදු මේ පිළිබඳ දිගින් දිගටම පර්යේෂණ කිරීම සහ සෝදිසියෙන් සිටීම අත්යවශ්ය වේ.
නිරංජන් චාමින්ද කරුණාතිලක