සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් යන්න මෑත වසර කිහිපය තුළ ලෝකයේ ප්රධානතම සදාචාරාත්මක සහ ප්රතිපත්තිමය ව්යාපාරයක් බවට පත්ව තිබේ. එය මීට පෙර සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් ක්රියාකාරීන් අතර පමණක් පැවති සුළු මාතෘකාවක් පමණක් වුව ද, දැන් එය නීති සම්පාදනයට, රජයේ පාලනයට, පරිසර ප්රතිපත්තිවලට සහ ජාත්යන්තර කටයුතුවලට පවා බලපාන ප්රධාන මාතෘකාවක් බවට පත්ව තිබේ. දියුණු හා සංවර්ධනය වන රටවල් සියල්ලම, සතුන් යනු ආරක්ෂා කළ යුතු යහපැවැත්මක් සහිත සංවේදී ජීවීන් ලෙස පිළිගැනීමට පටන් ගෙන ඇත. මෙම ලෝක ව්යාප්ත වෙනස නිසා, ජාත්යන්තර ප්රමිතීන් සහ ශ්රී ලංකාවේ සත්ත්ව සම්බන්ධ කතාබහ අතර ඇති පරතරය පැහැදිලිව පෙනෙන්නට තිබේ. මෙය අප කාගේත් විශේෂ අවධානයට යොමු විය යුතු තත්ත්වයකි.
අද වන විට, ගෝලීය සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් ව්යාපාරය හැඟීම් මත පමණක් රඳා නොපවතී. එය විද්යාව, නීතිය සහ රාජ්ය ප්රතිපත්ති මත පදනම් වී ඇත. සතුන් ද වේදනාව, ආතතිය, බිය සහ සමාජ බැඳීම් සංකීර්ණ ලෙස අත්විඳින බව පුළුල් පර්යේෂණවලින් තහවුරු වී ඇත. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස බොහෝ රජයන් පිළිගන්නේ සතුන්ට කුරිරු ලෙස සැලකීම අසාධාරණ ක්රියාවක් පමණක් නොව මිනිස් සමාජයට ද හානිදායක වූවක් බවයි.
රටවල් ගණනාවක් කුරිරු ගොවිතැන් තහනම් කිරීමටත්, වනජීවී කළමනාකරණය විධිමත් කිරීමටත්, සත්ත්ව ප්රවාහන හා ඝාතන ප්රමිතීන් වැඩිදියුණු කිරීමටත් නීති හඳුන්වා දී ඇත. ජෛව විවිධත්වය නැතිවීම සහ සතුන් සූරාකෑම පාරිසරික බිඳවැටීමට ඍජුවම බලපාන බැවින්, වනජීවී ආරක්ෂණය දේශගුණික ක්රියාකාරී සැලසුම්වලට එකතු කර තිබේ. ඇතැම් අධිකරණ සතුන් හෝ පරිසර පද්ධති සඳහා සීමිත නෛතික පිළිගැනීමක් ලබා දී ඇති අතර, එය අයිතිවාසිකම් නිර්වචනය කිරීමේ මූලික වෙනසක් පෙන්නුම් කරයි.
මෑතකදී, රටවල් ගණනාවක් කුරිරු ගොවිතැන් තහනම් කිරීමටත්, වනජීවී කළමනාකරණය විධිමත් කිරීමටත්, සත්ත්ව ප්රවාහන හා ඝාතන ප්රමිතීන් වැඩිදියුණු කිරීමටත් නීති හඳුන්වා දී ඇත. ජෛව විවිධත්වය නැතිවීම සහ සතුන් සූරාකෑම පාරිසරික බිඳවැටීමට ඍජුවම බලපාන බැවින්, වනජීවී ආරක්ෂණය දේශගුණික ක්රියාකාරී සැලසුම්වලට එකතු කර තිබේ. ඇතැම් අධිකරණ සතුන් හෝ පරිසර පද්ධති සඳහා සීමිත නෛතික පිළිගැනීමක් ලබා දී ඇති අතර, එය අයිතිවාසිකම් නිර්වචනය කිරීමේ මූලික වෙනසක් පෙන්නුම් කරයි.
වැදගත් ලෙසම, මෙම ව්යාපාරය මිනිසුන්ගේ යහපැවැත්ම සමඟ ද බැඳී ඇත. සත්ත්ව රෝග (Zoonotic diseases), ආහාර අනාරක්ෂිත බව සහ පරිසර හානිය පෙන්වා දී ඇත්තේ සත්ත්ව සුබසාධනය නොසලකා හැරීම අවසානයේ මිනිසාගේ පැවැත්මට තර්ජනයක් වන බවයි. එබැවින්, සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් දැන් මානව අයිතිවාසිකම්, පාරිසරික යුක්තිය සහ තිරසාර සංවර්ධනය වැනි පුළුල් මානුෂීය දියුණුවේ කොටසක් ලෙස සැලකේ.
ලෝකයේ රජයන් මිනිසා සහ සත්ත්ව ගැටුම්වලට ප්රතිචාර දක්වන ප්රචණ්ඩ ක්රමවලින් ශීඝ්රයෙන් ඉවත් වෙමින් සිටී. ඒ වෙනුවට, ඔවුහු වනජීවී කොරිඩෝ, හානිකර නොවන වැළැක්වීමේ ක්රම, වාසස්ථාන යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සහ ප්රජා වන්දි ක්රම වැනි විද්යාත්මක විසඳුම් සඳහා ආයෝජනය කරති. නවීන ලෝකය පිළිගන්නේ සතුන් ස්වේච්ඡාවෙන්ම ආක්රමණිකයන් ලෙස හැසිරෙන්නන් නොව, සිය වාසස්ථාන අහිමි වීම නිසා ගැටුම්වලට පැමිණෙන බවයි. නමුත් එවන් පසුබිමක් යටතේ වත්මන් රජයේ කෘෂිකර්ම, ඉඩම් හා වාරිමාර්ග අමාත්ය කේ.ඩී. ලාල්කාන්ත “රිලා ත්රස්තවාදය” සම්බන්ධයෙන් කළ විද්යා විරෝධී සහ සදාචාර විරෝධී ප්රකාශය, ඔහුට තම දේශපාලන පක්ෂ අතීතය සිහිපත් කළ එකක් වීමට ද බැරි නැත.
ගෝලීය සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් සාකච්ඡාවේදී ශ්රී ලංකාවට සුවිශේෂී ස්ථානයක් හිමි විය යුතුය. ශ්රී ලංකාව ආසියාවේ වැඩිම වන අලි ඝනත්වයක් ඇතුළුව විශාල ජෛව විවිධත්වයකට නිවහනකි. වනජීවී සංචාරක ව්යාපාරය ප්රධාන ආර්ථික සම්පතක් වන අතර, සතුන් සංස්කෘතික හා ආගමික සම්ප්රදායන්ට ගැඹුරින් සම්බන්ධ වී ඇත.
එහෙත්, ශ්රී ලංකාව කලාපයේ දරුණුතම මිනිස්-වනජීවී ගැටුම්වලින් එකකට මුහුණ දෙයි. නීති විරෝධී විදුලි වැටවල්, වෙඩි තැබීම්, වස, පුපුරණ ද්රව්ය සහ උගුල් මගින් විශාල වශයෙන් සතුන් මරා දැමීම නිතර දක්නට ලැබේ. ගොවීන්ට ගැටලු පවතින බව සත්ය වන අතර ඒවා විසඳිය යුතු වුවත්, මෙහිදී සිදුවන සත්ත්ව හානිය ප්රතිපත්ති, නීති බලාත්මක කිරීම සහ සැලසුම්කරණයේ විශාල අඩුපාඩුවක් පෙන්නුම් කරයි.
මෙවැනි තත්ත්වයකදී, ගෝලීය සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් ප්රමිතීන් සමඟ එකඟ වීම අත්යවශ්ය වේ. ජීවනෝපායන් ආරක්ෂා කරන අතරම සත්ත්ව ජීවිතය ද ආරක්ෂා කරන සමබර විසඳුම් ඵලදායී පාලනයක් සඳහා අවශ්ය වේ.
ලෝකයේ තත්ත්වයට සාපේක්ෂව, කේ.ඩී. ලාල්කාන්ත ඇමතිවරයා ඇතුළු ශ්රී ලංකාවේ ඇතැම් ජ්යෙෂ්ඨ දේශපාලනඥයන් මෑතකදී කළ ප්රසිද්ධ ප්රකාශයන් නූතන සමාජය තුළ බරපතළ කනස්සල්ලක් ඇති කර තිබේ. විශේෂයෙන්, පෞද්ගලික ඉඩම්වල සිටින වන සතුන්ට එරෙහිව සීමාවකින් තොරව ක්රියාමාර්ග ගත හැකි බවට කේ.ඩී. ලාල්කාන්ත ඇමතිවරයා පාර්ලිමේන්තුවේදී පවා යෝජනා කළ අදහස්, ජාත්යන්තර සත්ත්ව සුබසාධන මූලධර්මවලට සහ සංරක්ෂණ නීතියට ඍජුවම පටහැනි ය. එවැනි ප්රකාශ මගින් වනජීවීන් යනු නෛතික හා සදාචාරාත්මක වගකීමක් සහිත හවුල් සම්පතක් යන ගෝලීය ආකල්පය දුර්වල කරයි. අනෙක මේවා පාර්ලිමේන්තුවේදී නිල වශයෙන් ප්රකාශ කිරීම තුළ ඒවා රජයේ නිල අදහස ලෙසින් ද පිළිගන්නට සිදු වේ.
ලෝකයේ කිසිදු වගකිවයුතු රජයක් ගැටුම් විසඳීමට සතුන්ට අසීමිත ප්රචණ්ඩත්වයක් අනුමත නොකරයි. මෙවැනි ක්රියා දිරිගැන්වීමෙන් කුරිරුකම් සාමාන්යකරණය වීමේ සහ දැනටමත් දුර්වල නීති පද්ධති තවදුරටත් කඩා වැටීමේ අවදානමක් ඇත. නීති විරෝධී ඝාතන බහුල ශ්රී ලංකාවේ, මෙවැනි දේශපාලන ප්රකාශන භයානක ප්රතිවිපාක ඇති කරයි.
සිවිල් සමාජය සහ වනජීවී ආරක්ෂකයින් කනස්සල්ල පළ කරන්නේ දේශපාලන මතභේදයක් ගැන නොව, තමන්ව ආරක්ෂා කර ගත නොහැකි සතුන්ට සැබෑ ලෝකයේ ඇතිවිය හැකි ප්රතිවිපාක ගැනයි.
අලි කොරිඩෝ සම්බන්ධයෙන් රජයේ ප්රතිපත්තිය, ගෝලීය පිළිගැනීම සහ දේශීය සංවාද අතර ඇති පරතරයේ පැහැදිලිම උදාහරණයකි. ජාත්යන්තරව, වනජීවී කොරිඩෝ ගැටුම් අඩු කිරීමට, ජාන විවිධත්වය රැක ගැනීමට සහ දිගුකාලීන පාරිසරික ස්ථායිතාව සහතික කිරීමට අත්යවශ්ය මෙවලම් ලෙස පිළිගැනේ. ඒවා දශක ගණනාවක විද්යාත්මක පර්යේෂණ මගින් සහාය දක්වයි. එවැනි පියවර දුර්වල කිරීම හෝ දේශපාලන වාසි සඳහා ප්රශ්න කිරීම ගෝලීය සංරක්ෂණ දැනුම පිළිබඳ අවබෝධයක් නොමැතිකම පෙන්නුම් කරයි. සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් බැරෑරුම්ව සලකන රටවල, මෙම උපාය මාර්ග පුළුල් කර, වැඩිදියුණු කර සහ මූල්යමය වශයෙන් ශක්තිමත් කරයි.
මෑත සාකච්ඡාවලින් ඉස්මතු වන තවත් කාරණයක් වන්නේ ගෝලීය ප්රමුඛතා සහ දේශීය දේශපාලන අවධානය අතර ඇති බරපතළ පරස්පරතාවයි. ලෝකයේ බොහෝ රටවල් සත්ත්ව සදාචාරය, ජෛව විවිධත්වය බිඳවැටීම සහ මානුෂීය සහජීවනය වැනි බරපතළ සංවාදවල නිරත වන විට, දේශීය දේශපාලන සංවාද ඇතැම් අවස්ථාවලදී සාපේක්ෂව සුළු කාරණා කෙරෙහි යොමු වී ඇත. නිදසුනක් ලෙස, කෝලිකුට්ටු ගෙඩියක නැට්ට ගැලවී යාමේ ස්වභාවය විද්යා තාක්ෂණය මගින් වෙනස් කිරීමට පර්යේෂණ පවත්වන විද්යාඥයන් තම දේශපාලන ව්යාපාරයට සම්බන්ධ බවට අනුර කුමාර දිසානායක ඉකුත් ජනාධිපතිවරණ වේදිකාවල කළ ප්රකාශ මේ වන විට සමාජ ජාල මඟින් පැතිර යනුයේ නරඹන්නන් රසවත් කරමිනි. මෙහි දී එක් සමාජ ජාල පරිශීලකයකු ඊට ප්රතිචාර දක්වා තිබුණේ කෙසෙල් කැනක් ඉදීමේ දී ගෙඩි බිමට වැටී ගැලවීම කෝලිකුට්ටුවල වඩා ඇම්බුන් කෙසෙල් වලට බලපාන නිසා ඔබගේ විද්යාඥයන් ගේ අවධානය ඒ කෙරෙහි ද යොමු කරවන ලෙසයි. එවැනි සුළු කෘෂිකාර්මික අපහසුතාවයන් පිළිබඳ විද්යාත්මක උත්සාහයන් ගැන ප්රසිද්ධියේ කතා කිරීම, වැදගත් දේට අවධානය නොදීමේ සංකේතයක් ලෙස පෙනී යයි.
මෙහි අරමුණ කෘෂිකාර්මික පර්යේෂණ අවතක්සේරු කිරීම නොව, අවධානයේ බරපතළ අසමතුලිතතාවක් පෙන්වා දීමයි. සත්ත්ව ජීවිත, පරිසර පද්ධති සහ ජාත්යන්තර විශ්වසනීයත්වය අවදානමට ලක්ව ඇති විට, නායකත්වය මගින් ගැටලුවේ විශාලත්වය සහ හදිසි අවශ්යතාවය පිළිබඳ අවබෝධය පෙන්විය යුතුය. විශාල සදාචාරාත්මක අභියෝග නොසලකමින් සුළු කාරණා කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම පිළිබඳ මහජනතාව අතර කතාබහට ලක්වෙමින් තිබේ.
සතුටුදායක කාරණය නම්, ශ්රී ලංකාවේ මහජන දැනුවත්භාවය වැඩි වෙමින් පැවතීමය. පරිසර කණ්ඩායම්, වනජීවී විශේෂඥයන් සහ සාමාන්ය ජනතාව සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් ගැන වැඩි වැඩියෙන් කතා කරති. ඔවුහු දේශපාලන ප්රකාශ, ප්රතිපත්ති තීරණ සහ ඒවායේ ප්රතිවිපාක නිරීක්ෂණය කරති. මෙය ගෝලීය ප්රවණතා පිළිබිඹු කරමින් සදාචාරාත්මක වගකීමක් කරා යන පුළුල් සමාජ වෙනසක් පෙන්නුම් කරයි.
සතුටුදායක කාරණය නම්, ශ්රී ලංකාවේ මහජන දැනුවත්භාවය වැඩි වෙමින් පැවතීමය. පරිසර කණ්ඩායම්, වනජීවී විශේෂඥයන් සහ සාමාන්ය ජනතාව සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් ගැන වැඩි වැඩියෙන් කතා කරති. ඔවුහු දේශපාලන ප්රකාශ, ප්රතිපත්ති තීරණ සහ ඒවායේ ප්රතිවිපාක නිරීක්ෂණය කරති. මෙය ගෝලීය ප්රවණතා පිළිබිඹු කරමින් සදාචාරාත්මක වගකීමක් කරා යන පුළුල් සමාජ වෙනසක් පෙන්නුම් කරයි.
සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් තවදුරටත් සංවර්ධනයට බාධාවක් ලෙස නොව, වගකිවයුතු පාලනයක මිනුමක් ලෙස සැලකේ. සමාජයක් එහි වඩාත්ම අවදානමට ලක්විය හැකි අයට, එනම් මිනිසුන්ට හෝ සතුන්ට සලකන්නේ කෙසේද යන්නෙන් එහි සැබෑ වටිනාකම් හෙළි වේ.
සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් සඳහා වන ගෝලීය ව්යාපාරය තාවකාලික දෙයක් නොවේ. එය ස්වාභාවික ලෝකය තුළ මනුෂ්යත්වය තමන්ගේ තැන තේරුම් ගන්නා ආකාරය පෙන්නුම් කරයි. මෙම වෙනසට අනුවර්තනය වන රටවල් තම සදාචාරාත්මක පදනම්, පාරිසරික ශක්තිය සහ ජාත්යන්තර ගෞරවය ශක්තිමත් කරයි. ශ්රී ලංකාවට මෙම ගෝලීය පිබිදීමට එක්වීමට අවශ්ය සංස්කෘතික උරුමය, ජෛව විවිධත්වය සහ මහජන හැකියාව තිබේ. අවශ්ය වන්නේ දේශපාලන පරිණතභාවයයි.
තෝරා ගත යුත්තේ කුමක්ද යන්න පැහැදිලිය. ශ්රී ලංකාව සත්ත්ව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ලෝකයේ ඉදිරි ගමන සමඟ එකඟ විය යුතුය. එසේ නොවුණහොත් සෙසු ලෝකයා ඉදිරියට යන විට හුදකලා වීමේ, පාරිසරික පාඩුවල සහ සදාචාරාත්මක අසාර්ථකත්වයේ අවදානමට ලක් වන්නට සූදානම් විය යුතුය.
නිරංජන් චාමින්ද කරුණාතිලක