සෑම මාසයකටම පළමුවැනිදාවක් තිබුණ ද, අප්රේල් පළමුවැනිදා යනු ලොව පුරා මිලියන සංඛ්යාත ජනතාවක් මහත් සතුටින් අපේක්ෂා කරන්නා වූ සුවිශේෂී දිනයකි. ඒ ‘අප්රේල් පළමුවැනිදා මෝඩයන්ගේ දිනය’ නිසාය. මිතුරන් අතර කෙරෙන සරල විහිළුවල සිට මහා පරිමාණ සමාගම් සහ මාධ්ය ආයතන විසින් සිදුකරන සංකීර්ණ රැවටීම් දක්වා මේ දිනය තුළ සිදුවීම් විහිදී යයි. බොහෝ විහිළු තහළුවලින් සිනහවක් පමණක් ඉතිරි වුවද, හාස්යය සහ හානිය අතර සීමාව බොඳ වූ අවස්ථා ද ඉතිහාසය පෙන්වා දෙයි. ඇතැම් විට ඒවා මහජන භීතිය, අධික වියදම් සහිත බාධාවන් සහ ඛේදවාචකයන් පවා ඇති කර තිබේ.
අප්රේල් මෝඩයන්ගේ දිනයට විශ්වීය වශයෙන් පිළිගත් නිශ්චිත ආරම්භයක් නැතත්, එහි මුල් සියවස් ගණනාවක් ඈතට දිවෙන බව බොහෝ විද්වත්හු එකඟ වෙති. ඇතැමුන් මෙය මධ්යකාලීන යුරෝපයේ දින දර්ශන ප්රතිසංස්කරණවලට සම්බන්ධ කරන අතර, තවත් සමහරු සමාජ රීති තාවකාලිකව උඩුයටිකුරු කළ පැරණි උත්සවවල සේයාවක් මෙහි දකිති. එහි ආරම්භය කුමක් වුවත්, රැවටීම, නිවැරදි වේලාව සහ පුදුමය යන කරුණු මත පදනම් වූ අවිධිමත් සැමරීම් දිනයක් බවට අද වන විට මෙය වර්ධනය වී තිබේ.
අප්රේල් මෝඩයන්ගේ දිනයට විශ්වීය වශයෙන් පිළිගත් නිශ්චිත ආරම්භයක් නැතත්, එහි මුල් සියවස් ගණනාවක් ඈතට දිවෙන බව බොහෝ විද්වත්හු එකඟ වෙති. ඇතැමුන් මෙය මධ්යකාලීන යුරෝපයේ දින දර්ශන ප්රතිසංස්කරණවලට සම්බන්ධ කරන අතර, තවත් සමහරු සමාජ රීති තාවකාලිකව උඩුයටිකුරු කළ පැරණි උත්සවවල සේයාවක් මෙහි දකිති. එහි ආරම්භය කුමක් වුවත්, රැවටීම, නිවැරදි වේලාව සහ පුදුමය යන කරුණු මත පදනම් වූ අවිධිමත් සැමරීම් දිනයක් බවට අද වන විට මෙය වර්ධනය වී තිබේ.
1957 දී බීබීසී (BBC) ආයතනය ඉතිහාසයේ වඩාත්ම ප්රසිද්ධ අප්රේල් මෝඩයන්ගේ විහිළුවක් විකාශය කළේය. ඒ ස්විස් ගොවීන් ගස්වලින් ස්පැගටි (Spaghetti) අස්වනු නෙළන අයුරු දැක්වෙන කෙටි වාර්තා වැඩසටහනකි. ස්පැගටි යනු තිරිඟු පිටිවලින් තනන පැස්ටා (Pasta) වැනි ඉතාලි ආහාරයක් මිස ගස්වලින් නෙළනු ලබන්නක් නොවේ. ඉතා සන්සුන් විස්තර විචාරයක් සහ විශ්වසනීය දර්ශන සමඟ මෙය ඉදිරිපත් කෙරිණි. බ්රිතාන්යයේ නරඹන්නන් මින් මවිතයට පත් වූ අතර, බොහෝ දෙනෙක් තමන්ටත් ස්පැගටි පැළ ලබාගත හැක්කේ කොහෙන්දැයි ඇසීමට බීබීසී ආයතනයට දුරකථන ඇමතුම් පවා ලබා දුන්හ. මෙම විහිළුවෙන් කිසිදු හානියක් සිදු නොවූවත්, එය වැදගත් කරුණු දෙකක් අනාවරණය කළේය. එනම්, මිනිසුන් ප්රබල මූලාශ්ර කෙරෙහි විශ්වාසය තැබීමට පෙළඹෙන බව සහ සරල රැවටීමකට පවා මහා පරිමාණයෙන් මිනිස් ආකල්ප කෙරෙහි බලපෑම් කළ හැකි බවයි.
දශක හතරකට පමණ පසු, තවත් මාධ්ය විහිළුවක් ජාතික මට්ටමින් ව්යාකූලත්වයක් ඇති කළේය. 1996 දී ‘ටැකෝ බෙල්’ (Taco Bell) නැමැති ක්ෂණික ආහාර ආයතනය පුවත්පත් දැන්වීමක් පළ කරමින් කියා සිටියේ තමන් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ නිදහස සංකේතවත් කෙරෙන ඓතිහාසික ‘ලිබර්ටි සීනුව’ (Liberty Bell) මිලදී ගත් බවත්, එය ‘ටැකෝ ලිබර්ටි බෙල්’ ලෙස නම් කළ බවත්ය. මෙම නිවේදනය මහජන කෝපයට හේතු විය. වටිනා ජාතික සංකේතයක් වාණිජකරණය වෙමින් පවතින බව ජනතාව විශ්වාස කළහ. අවසානයේ රජයේ නිලධාරීන්ට මැදිහත් වී ලිබර්ටි බෙල් සීනුව විකුණා නොමැති බවට ජනතාවට සහතික වීමට සිදු විය. මෙම ක්රියාව ලොව පුරා මාධ්ය අවධානය දිනා ගත්තද, සෙල්ලමට කරන විහිළුවක් පවා අනන්යතාවය සහ උරුමය හා බැඳුණු ප්රබල හැඟීම් අවුස්සාලිය හැකි ආකාරය ඉන් පැහැදිලි විය.
හොඳින් දන්නා සෑම රැවටීමක්ම හානියක් කිරීමේ චේතනාවෙන් කළ ඒවා නොවුණත්, ඇතැම් ඒවායින් බලාපොරොත්තු නොවූ මහජන බලපෑම් ඇති විය. 1974 දී හවායි හි පදිංචි ඔලිවර් ‘පෝර්කි’ බිකර් නැමැත්තෙකු ගිනිකඳු පිපිරීමකට සමාන ඝන දුමාරයක් ඇති කිරීම සඳහා ගිනිකඳු මුඛයක් තුළ ටයර් ගොඩක් ගිනි තැබීය. මෙම කළු දුම් වලාකුළු ජනාවාස දෙසට ඇදී ගිය අතර, අසල ඇති ගිනිකන්ද පුපුරා යනු ඇතැයි බියෙන් ප්රදේශවාසීන් කලබලයට පත් වූහ. හදිසි සේවා අංශ වෙත තොරතුරු වාර්තා වූ අතර, සත්යය හෙළි වන තෙක් ප්රජාව තුළ කටකතා සහ භීතිය පැතිර ගියේය. ජීවිත හානි සිදු නොවූවත්, දෘශ්යමාන විහිළුවක්, විශේෂයෙන් අනතුරක් ලෙස පෙනෙන දෙයක්, සැබෑ භීතියක් සහ බාධාවක් ඇති කළ හැකි ආකාරය පිළිබඳ මෙය කැපී පෙනෙන උදාහරණයකි.
තවත් උදාහරණයක් කාලගුණ වාර්තාකරණ ලෝකයෙන් හමුවේ. 1980 දී ඕස්ට්රේලියාවේ මෙල්බර්න් නුවර ගුවන් විදුලි මධ්යස්ථානයක් ප්රකාශ කළේ දරුණු කුණාටුවක් ආසන්න බවත් ශ්රාවකයන් වහාම ඉවත් විය යුතු බවත්ය. බොහෝ දෙනෙක් මෙය අප්රේල් මෝඩයන්ගේ විහිළුවක් යැයි සිතුවද, ඇතැම් පිරිසක් මෙම අනතුරු ඇඟවීම බරපතළ ලෙස සැලකිල්ලට ගත්හ. රියදුරන් නගරයෙන් පිටවීමට උත්සාහ කිරීමත් සමඟ මාර්ග තදබදයක් ඇති වූ අතර, එය අනතුරු ඇතිවීමේ අවදානම සහ සැබෑ පීඩාවන් ඇති කිරීමට හේතු විය.
ව්යාජ හදිසි ඇඟවීම් හෝ කාලගුණ අනතුරු ඇඟවීම් විහිළු ලෙස නිකුත් කළ මෙවැනි අවස්ථා තවත් ඕනෑතරම් ඇත. ඩිජිටල් මාධ්ය සහ සමාජ ජාලවල පැමිණීමත් සමඟ මෙවැනි වැරදි තොරතුරු පැතිරෙන වේගය වර්ධනය වී ඇති අතර, කුඩා විහිළුවක් පවා මහජන ආරක්ෂාවට බලපෑම් කිරීමට සමත් වී ඇත.
2015 දී එක් තාක්ෂණික සමාගමක් ට්විටර් (වර්තමාන X) පණිවිඩයක් මගින් කියා සිටියේ තමන් ‘පෝක් බෝල්’ (Poke Bowl) නමින් උපකරණයක් නිපදවා ඇති බවත්, එමගින් ඩ්රෝන යානා ආධාරයෙන් ආහාර ඔබේ දොරකඩටම ගෙන්වා ගත හැකි බවත්ය. මෙම පණිවිඩය ඉතා ආකර්ෂණීය දර්ශන සහ විශ්වාස කළ හැකි විස්තර සහිතව ඉදිරිපත් විය. අනුගාමිකයන් මුලින් එය විනෝදයෙන් බාර ගත්තද, ඇතැමුන් එය සැබෑ සේවාවක් යැයි සිතා ලියාපදිංචි වීමට උත්සාහ කිරීම නිසා ව්යාකූලත්වයක් සහ පාරිභෝගිකයන් රැසක් කලකිරීමට පත් වීමක් සිදු විය.
තවත් උදාහරණයක් 2017 වසරෙන් වාර්තා වේ. එවකට ප්රධාන ගුවන් සේවයක් සමාජ මාධ්ය ඔස්සේ නිවේදනය කළේ දිගු ගුවන් ගමන් සඳහා නව ‘ගුරුත්වාකර්ෂණය රහිත අසුන් ගැනීමේ අත්දැකීමක්’ හඳුන්වා දෙන බවයි. එම අදහස කෙතරම් විකාර සහගත වුවත්, එම සටහන කොතරම් වෘත්තීය මට්ටමින් නිමවා තිබුණේ ද යත්, බොහෝ සංචාරකයින් එය විහිළුවක් බව වටහා නොගෙන උනන්දුවෙන් හුවමාරු කර ගත්හ. බරපතළ හානියක් සිදු නොවූවත්, පසුව එම ගුවන් සේවයට එවැනි නිෂ්පාදනයක් නොමැති බව පැහැදිලි කිරීමට සිදු විය. එයින් පෙනී යන්නේ ස්වරය සහ සන්දර්භය පැහැදිලි නොවන විට ආයතනික විහිළු මගින් පාරිභෝගිකයන් නොමඟ යා හැකි ආකාරයයි.
සමාජ මාධ්ය වේදිකා දෛනික ජීවිතයේ අනිවාර්ය අංගයක් බවට පත්වීමත් සමඟ, අප්රේල් මෝඩයන්ගේ විහිළු නව මුහුණුවරක් ගෙන ඇත. වේගයෙන් පැතිර යන මීම් (Meme) එකක්, ඡායාරූපයක් හෝ මනඃකල්පිත ප්රවෘත්ති සිරස්තලයක් පැය කිහිපයක් ඇතුළත මිලියන ගණනක් වෙත ළඟා විය හැකිය. 2018 දී අන්තර්ජාල සටහනක සඳහන් වූයේ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ජනප්රිය සංචාරක ස්ථානයක් එහි ව්යුහාත්මක ගැටලු හේතුවෙන් වසා දමන බවත්, එහි ඇතුළුවීම නීතියෙන් තහනම් කර ඇති බවත්ය. බලධාරීන් එය අසත්ය බව තහවුරු කිරීමට පෙර එම පණිවිඩය විශාල වශයෙන් පැතිර ගොස් තිබුණි. බොහෝ සංචාරකයින් ඔවුන්ගේ සැලසුම් අවලංගු කළ අතර, මෙම වැරදි වැටහීම නිසා දේශීය ව්යාපාරවලට පාඩු සිදු වූ බව වාර්තා විය.
එලෙසම, 2020 කොවිඩ් වසංගතය ව්යාප්ත වෙමින් පවතිද්දී ඉන්දියාව, පිලිපීනය, එක්සත් රාජධානිය වැනි රටවල් කිහිපයකම පණිවුඩ හුවමාරු යෙදුම් හරහා ව්යාජ ඇඟවීමක් සංසරණය වූයේ ආරක්ෂක හේතූන් මත ප්රධාන නගරයක සියලුම පාසල් දින නියමයක් නොමැතිව වසා තබන බව පවසමිනි. දෙමාපියන් මෙය විහිළුවක් ද නැතහොත් සැබෑ නිවේදනයක් ද යන්න අවිනිශ්චිතව පාසල් පරිපාලකයන් සම්බන්ධ කර ගැනීමට පෙළඹුණහ. පාසල් බලධාරීන් නිල ප්රකාශයක් නිකුත් කරමින් එම පණිවිඩය ව්යාජ බව තහවුරු කරන තෙක් පැය කිහිපයක් යනතුරු ව්යාකූලත්වය පැවතුණි. මෙම සිදුවීම් හුදෙක් හානිකර නොවන අන්තර්ජාල විහිළු පමණක් නොවේ. වැරදි තොරතුරු කෙතරම් ඉක්මනින් පැතිර යා හැකිද යන්න මෙයින් පැහැදිලි වේ.
බොහෝ අප්රේල් මෝඩයන්ගේ විහිළු තාවකාලික ව්යාකූලත්වයක් හෝ ලැජ්ජාවක් පමණක් ඇති කළද, ‘හානිකර නොවන’ විහිළු ඛේදජනක ප්රතිඵල ගෙන දුන් අවස්ථා ද ඇත. 2008 දී මෙක්සිකෝවේ නව යොවුන් වියේ පිරිසක් තම මිතුරෙකුට විහිළුවක් කිරීම සඳහා ව්යාජ පැහැර ගැනීමක් සැලසුම් කළහ. ඔවුහු ඔහුව බැඳ දමා ඡායාරූප ගෙන කප්පම් ඉල්ලමින් ඔහුගේ පවුලේ අයට යැවූහ. පවුලේ අය මෙය සැබෑ තත්ත්වයක් යැයි විශ්වාස කර ඔහුව මුදා ගැනීමට දැඩි උත්සාහයක යෙදෙමින් ප්රදේශයේ බලධාරීන්ට දැනුම් දුන්හ. පොලිසිය පරීක්ෂණ සඳහා පැමිණි විට ඇති වූ අවුල් සහගත තත්ත්වය හමුවේ, නීතිය ක්රියාත්මක කරන නිලධාරීන් අතින් අත්වැරදීමකින් එම තරුණයාට වෙඩි වැදුණි. වැරදි ලෙස සැලසුම් කළ විහිළුවක් අවසන් වූයේ ජීවිත හානියකිනි.
2015 දී යුරෝපයේ තරුණයෙක් තම කාමර සගයා පුදුම කිරීමට තීරණය කළේය. ඔහු සැබෑ තුවක්කුවක් ලෙස පෙනෙන සෙල්ලම් තුවක්කුවක් ඔවුන්ගේ නිවසේ තබා, විහිළුවට පොලිසියට කතා කර ‘ආක්රමණිකයෙකු සිටින’ බව වාර්තා කළේය. තර්ජනයකට සූදානම්ව පැමිණි නිලධාරීන් සෙල්ලම් තුවක්කුව සැබෑ ආයුධයක් යැයි සිතා මාරාන්තික බලය භාවිතා කළහ. මෙම සිදුවීම විහිළු සංස්කෘතිය සහ පොලිස් ක්රියා පටිපාටි පිළිබඳ දැඩි සංවාදයකට මුල පිරූ අතර, එය ජීවිතයක් අහිමි වීමට හේතු විය. මෙම ඛේදජනක අවස්ථා අතිශයින් විරල වුවත්, භීතිය, ප්රචණ්ඩත්වය හෝ අනතුරක් ඇති බව හැඟවෙන විහිළුවලදී සීමාව කෙතරම් දුරට බොඳ විය හැකිද යන්න ඒවා අපට මතක් කර දෙයි. මෙම අවස්ථාවන්හිදී, දුරදිග නොබලා කටයුතු කිරීම නිසා විනෝදය ඛේදවාචකයක් බවට පත් විය.
අප්රේල් මෝඩයන්ගේ දිනය එහි හරය අනුව සිනහව සහ පොදු පුදුමය සඳහා වන විශ්වීය මානව කැමැත්ත පිළිබිඹු කරයි. එය ආතතියෙන් හා බැරෑරුම්කමෙන් පිරුණු දෛනික චර්යාවට නිර්මාණශීලීත්වයක් සහ සැහැල්ලුවක් එක් කරයි. එහෙත් මෙහි විස්තර කර ඇති සෑම සිදුවීමක්ම හාස්යය යනු ප්රතිවිපාක රහිත දෙයක් නොවන බව අවධාරණය කරයි.
අප්රේල් 1 වැනිදාට යෙදෙන මෝඩයාගේ දිනය එක් අතකින් මිනිස් සමාජයේ තවත් එක් පැතිකඩක් අපට පෙන්වන කැඩපතක් ලෙස ද දැකිය හැකිය. එයින් අපගේ ප්රීති වීමේ හැකියාව මෙන්ම රැවටීමට ඇති පහසුව ද පෙන්නුම් කරයි. හොඳම විහිළු යනු අන් අයව බිය ගැන්වීම නොව, සිනහ ගැන්වීමයි. ඒවා පදනම් විය යුත්තේ අනතුර මත නොව පරිකල්පනය මතය. ඒවා අවුල් සහගත තත්ත්වයන් වෙනුවට සිනහවක් ඇති කළ යුතුය. හාස්යය එහි බලපෑම් ගැන තැකීමක් නොකර භාවිත කරන විට, එනම් මිනිස් හැඟීම් අවභාවිත කරමින් ගනුදෙනු කරන විට, එය විහිළුවක් වීම නතර වී හානිකර දෙයක් බවට පත් වේ.
අප්රේල් 1 වැනිදාට යෙදෙන මෝඩයාගේ දිනය එක් අතකින් මිනිස් සමාජයේ තවත් එක් පැතිකඩක් අපට පෙන්වන කැඩපතක් ලෙස ද දැකිය හැකිය. එයින් අපගේ ප්රීති වීමේ හැකියාව මෙන්ම රැවටීමට ඇති පහසුව ද පෙන්නුම් කරයි. හොඳම විහිළු යනු අන් අයව බිය ගැන්වීම නොව, සිනහ ගැන්වීමයි. ඒවා පදනම් විය යුත්තේ අනතුර මත නොව පරිකල්පනය මතය. ඒවා අවුල් සහගත තත්ත්වයන් වෙනුවට සිනහවක් ඇති කළ යුතුය. හාස්යය එහි බලපෑම් ගැන තැකීමක් නොකර භාවිත කරන විට, එනම් මිනිස් හැඟීම් අවභාවිත කරමින් ගනුදෙනු කරන විට, එය විහිළුවක් වීම නතර වී හානිකර දෙයක් බවට පත් වේ.
පරමාදර්ශී අප්රේල් මෝඩයන්ගේ දිනයක් යනු මිනිසුන් වෙන් කරනවා වෙනුවට එකතු කරන, පීඩාව වෙනුවට ප්රීතිය වැඩි කරන දිනයකි. තොරතුරු වේගයෙන් ගමන් කරන සහ හැඟීම් ගැඹුරට දැනෙන වර්තමාන ලෝකයේ, මෙම සමබරතාව වෙන කවරදාටත් වඩා වැදගත් වේ. අප්රේල් මෝඩයන්ගේ දිනය අපගේ හාස්යජනක පැත්ත පමණක් නොව, අන් අය කෙරෙහි අපට ඇති වගකීම ද මතක් කර දිය යුතුය. හාස්යය යනු තිළිණයක් වන අතර, අනෙකුත් සියලුම තිළිණ මෙන්ම එයද කල්පනාකාරීව, ගෞරවාන්විතව සහ එහි ඇති විය හැකි බලපෑම පිළිබඳ අවබෝධයෙන් යුතුව බෙදා ගැනීම වඩාත් සුදුසුය. අප්රේල් 1 වන දින සිනහව පිරුණු දිනයක් මෙන්ම ප්රඥාව පිරුණු දිනයක් ද වීමට ඉඩ හැරිය යුතු අතර, එය එසේ වන බවට වගබලා ගැනීම ද ඔබට බාරය.
නිරංජන් චාමින්ද කරුණාතිලක