ශ්රී ලාංකිකයන් වන අපට අපේ අසලම පිහිටි පෝක් සමුද්ර සන්ධිය සැමවිටම හුරුපුරුදුය. එය අපේ භූගෝල විද්යාවේ, අපේ ඉතිහාසයේ මෙන්ම අපේ එදිනෙදා කතාබහේ ද කොටසකි. එහෙත් මෑතක් වන තුරුම හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය පිළිබඳ බහුතරයකට අවබෝධයක් තිබුණේ ඉතා අඩුවෙන් හෝ කිසිසේත්ම නැති තරම්ය. දැන් හදිසියේම එය පෝක් සමුද්ර සන්ධියටත් වඩා රසවත්, වඩාත් වැදගත් ස්ථානයක් ලෙස හැඟෙන්නට පටන් ගෙන තිබේ. පුවත් සිරස්තල, ගෝලීය නොසන්සුන්තා, තෙල් මිල, මේ සෑම දෙයක්ම කොතැනක හෝ අපෙන් බොහෝ ඈතින් පිහිටි මෙම පටු මුහුදු තීරයට සම්බන්ධ වී ඇති බව පෙනේ. එසේ නම් ලෝකයේ අවධානය මෙතරම් තදින් දිනාගත් මෙම සමුද්ර සන්ධිය සැබවින්ම කුමක්ද?
හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය යනු පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපය ඕමාන් ගල්ෆ් බොක්ක වෙතත්, එතැන් සිට විශාල අරාබි මුහුදටත් සම්බන්ධ කරන පටු සමුද්රීය මාර්ගයකි. සිතියමක බැලූ විට මෙය ගොඩබිම් දෙකක් අතර ඇති එතරම් ආකර්ෂණීය නොවන කුඩා තීරයක් මෙන් පෙනුණ ද, සැබවින්ම මෙය පෘථිවියේ ඇති උපායමාර්ගිකව වටිනාම ජල මාර්ගවලින් එකකි. එහි පටුම ස්ථානය කිලෝමීටර් 33 ක් පමණක් වන අතර, දෙපසට නැව් ගමනාගමනය සඳහා වෙන් කර ඇති සැබෑ මංතීරු කිලෝමීටර් කිහිපයක් පමණක් පළලින් යුක්තය.
හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය යනු පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපය ඕමාන් ගල්ෆ් බොක්ක වෙතත්, එතැන් සිට විශාල අරාබි මුහුදටත් සම්බන්ධ කරන පටු සමුද්රීය මාර්ගයකි. සිතියමක බැලූ විට මෙය ගොඩබිම් දෙකක් අතර ඇති එතරම් ආකර්ෂණීය නොවන කුඩා තීරයක් මෙන් පෙනුණ ද, සැබවින්ම මෙය පෘථිවියේ ඇති උපායමාර්ගිකව වටිනාම ජල මාර්ගවලින් එකකි. එහි පටුම ස්ථානය කිලෝමීටර් 33 ක් පමණක් වන අතර, දෙපසට නැව් ගමනාගමනය සඳහා වෙන් කර ඇති සැබෑ මංතීරු කිලෝමීටර් කිහිපයක් පමණක් පළලින් යුක්තය.
ඉතිහාසය දෙස බලන විට, මෙම කලාපය සැමවිටම තීරණාත්මක බවකින් යුක්තව පැවතිණි. සියවස් ගණනාවකට පෙර සිටම පැරණි පර්සියානු අධිරාජ්යයන්ගේ වෙළෙන්දන්, අරාබි වෙළෙන්දන් සහ යුරෝපීය යටත් විජිත බලවතුන් පවා මෙම ජල තීරය හරහා ගමන් කොට තිබේ. ආසියාව, මැදපෙරදිග සහ යුරෝපය යා කරන සමුද්රීය වෙළඳ මාර්ගවල ප්රධාන පුරුකක් වූයේ මෙම සමුද්ර සන්ධියයි. බලශක්තිය සඳහා තෙල් බලවතා බවට පත්වීමට බොහෝ කලකට පෙර සිටම, කුළුබඩු, සේද රෙදි සහ වටිනා භාණ්ඩ මෙතැනින් ප්රවාහනය විය. එහෙත් 20 වැනි සියවසේදී පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපය වටා විශාල තෙල් නිධි සොයා ගැනීමත් සමඟ සියල්ල වෙනස් විය. හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය සාමාන්ය වැදගත්කමක් ඇති වෙළඳ මාර්ගයක සිට ගෝලීය බලශක්ති පද්ධතියේ “පණ ගැහෙන හදවත” බවට ක්ෂණිකව පරිවර්තනය විය.
අද වන විට මෙහි ඇති වැදගත්කම අතිශයෝක්තියෙන් තොරව විස්තර කිරීම පවා අපහසුය. ලෝකයේ මුළු ඛනිජ තෙල් පරිභෝජනයෙන් දළ වශයෙන් පහෙන් එකක් පමණ ප්රවාහනය වන්නේ මෙම පටු සමුද්ර සන්ධිය හරහාය. සෑම දිනකම බොරතෙල් බැරල් මිලියන 15ත් 20ත් අතර ප්රමාණයක් මෙතැනින් ගමන් කරයි. එයින් අදහස් වන්නේ ලොව නිෂ්පාදනය කළ විශාලතම තෙල් නැව්, එනම් මිනිසා විසින් මෙතෙක් නිපදවන ලද දැවැන්තම යාත්රා දුසිම් ගණනක් දිනපතා මෙම ජල තීරය හරහා නිහඬව ගමන් කරන බවයි. ඔබ වෙරළ තීරයේ සිට නිරීක්ෂණය කළහොත්, කිසිදා නිම නොවන, සෙමින් ගමන් කරන නැව් පෙරහැරක් මෙන් අඛණ්ඩව මෙහි නැව් ගමන් කරනු ඔබට දැකගත හැකිය.
මෙහි වඩාත්ම සිත්ගන්නාසුලු කාරණය වන්නේ මෙහි පාලනය කා සතුද යන්නයි. සමුද්ර සන්ධියේ උතුරු වෙරළ තීරය ඉරානයට අයත් වන අතර, දකුණු පස ඕමානය සහ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය අතර බෙදී යයි. ජාත්යන්තර නීතියට අනුව මෙය ජාත්යන්තර මුහුදු මාර්ගයක් ලෙස සැලකෙන අතර, එයින් අදහස් වන්නේ සියලුම ජාතීන්ට අයත් නැව්වලට මෙහි ගමන් කිරීමට අයිතිය ඇති බවයි. එහෙත් භූගෝලීය පිහිටීම නිසා ඉරානයට මෙහිදී බලවත් වාසියක් හිමිව තිබේ. උතුරු වෙරළ තීරය ඔස්සේම පිහිටා ඇති බැවින්, මෙම තීරණාත්මක මාර්ගය හරහා යන ගමනාගමනය නිරීක්ෂණය කිරීමටත්, යම් හෙයකින් ගැටුම්කාරී තත්ත්වයක් ඇති වුවහොත් එයට බාධා කිරීමටත් ඉරානයට හැකියාව ඇත.
මැදපෙරදිග කලාපයේ නොසන්සුන්තා ඇති වන සෑම අවස්ථාවකම හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය නිරන්තරයෙන් පුවත් මවන මාතෘකාවක් වන්නේ එබැවිනි. මෙය හුදෙක් දේශපාලනය ගැන පමණක් නොව, එය ලෝකයේ ආර්ථිකය, බලශක්තිය සහ එදිනෙදා ජීවිතය පිළිබඳ ද ප්රශ්නයකි. කිසියම් හේතුවක් නිසා කෙටි කාලයකට හෝ මෙම මාර්ගය අවහිර වුවහොත්, ලෝකයේ තෙල් මිල විශාල ලෙස ඉහළ යන අතර එය ශ්රී ලංකාවේ ඉන්ධන මිලේ සිට ගෝලීය ආහාර මිල දක්වා සෑම දෙයකටම ඍජුවම බලපායි. නූතන ලෝකය එකිනෙකා සමඟ කෙතරම් ගැඹුරින් බැඳී ඇත්දැයි අපට මතක් කර දෙන එක් අදෘශ්යමාන සබඳතාවක් වන්නේ මෙයයි.
නමුත් තවත් වැදගත් කාරණයක් මෙහි ඇත. බොහෝ දෙනෙක් සිතන්නේ ගල්ෆ් කලාපයෙන්, විශේෂයෙන් ඉරානයෙන් පිටතට පැමිණෙන තෙල් සඳහා ඇති එකම මාර්ගය මෙය බවයි. එය සම්පූර්ණයෙන්ම නිවැරදි නැතත්, සත්යයට ඉතා සමීපය. සෞදි අරාබිය සහ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය වැනි ඇතැම් රටවල් මෙම සමුද්ර සන්ධිය මඟ හැරීමට නල පද්ධති ස්ථාපනය කර තිබුණද, කලාපයේ තෙල් අපනයනයෙන් බහුතරයක් තවමත් සම්පූර්ණයෙන්ම රඳා පවතින්නේ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය මතය. විශේෂයෙන් ඉරානයට ගෝලීය වෙළඳපොළට ඇති ප්රධාන දොරටුව මෙයයි. මෙය නොමැතිව තෙල් අපනයනය කිරීම ඔවුන්ට අතිශය දුෂ්කර කාර්යයකි.
භූගෝලීය වශයෙන් ද මෙම සමුද්ර සන්ධිය සුවිශේෂී වේ. එය පටු පමණක් නොව ඇතැම් ස්ථානවල නොගැඹුරුය. මෙහි ඇති තදබදය නිසාම අනතුරු වළක්වා ගැනීමට ආරක්ෂිත කලාප (Buffer Zones) මගින් වෙන් කරන ලද විශේෂිත නැව් මංතීරු සකස් කර ඇත. ප්රවාහනය වන භාණ්ඩවල වටිනාකම සහ පරිමාව සලකා බලන විට මෙම මට්ටමේ සංවිධානයක් තිබීම අත්යවශ්යය. මෙය බිලියන ගණනක වටිනාකමකින් යුත් භාණ්ඩ රැගත් නැව් සඳහා වන ගුවන් යානා පාලන පද්ධතියක් (Air Traffic Control System) වැනි දෙයකි.
ලෝකයේ අනෙකුත් ප්රසිද්ධ සමුද්ර සන්ධි සමඟ සසඳන විට හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය ඉහළින්ම පසුවෙයි. ඉන්දියානු සාගරය සහ පැසිෆික් සාගරය යා කරන මලක්කා සමුද්ර සන්ධිය ද ඉතා කාර්යබහුල මාර්ගයකි. බොස්ෆරස් (Bosphorus) සන්ධිය ද ඓතිහාසිකව වැදගත් වන අතර විශාල ලෙස භාවිත වේ. එහෙත් ආර්ථික බලපෑම විශේෂයෙන්ම බලශක්ති ක්ෂේත්රය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, ලෝකයේ තීරණාත්මකම ස්ථානය වන්නේ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියයි. එය හුදෙක් මාර්ගයක් පමණක් නොව, ගෝලීය බලශක්ති සැපයුමේ ජීවනාලියයි.
මෙහි තවත් කරුණු කිහිපයක් ඇත. මෙහි ගෝලීය වැදගත්කම එසේ වුවත්, අවට ජලය බොහෝ විට පුදුම සහගත ලෙස නිහඬ සහ සන්සුන්ව පවතින අතර, එතැන සිදුවන මහා පරිමාණ ආර්ථික ක්රියාවලිය ගැන ඉඟියක්වත් ලබා නොදෙයි. තවත් කරුණක් නම්, හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ පටු මංතීරු තුළ නූතන විශාල තෙල් නැව් මෙහෙයවීමට අතිශය නිරවද්යතාවක් අවශ්ය වේ. එක කුඩා වැරදීමකින් මුළු ලෝකයටම බලපාන ආකාරයේ අවහිරයක් ඇති විය හැකිය. ඒ එම මංතීරු තුළ නැව් “සිරවීමක්” හටගත හැකි බැවිනි.
ඇතැම් අවස්ථාවලදී නැව් අත්අඩංගුවට ගැනීම් හෝ ලුහුබැඳීම් වැනි සිදුවීම් වාර්තා වී ඇති අතර, ඒවා සැබෑ ජීවිතයේ ත්රාසජනක චිත්රපටයක ජවනිකා මෙන් නාට්යමය ස්වරූපයක් ගනී. එසේ වුවද, මේ සියලු නොසන්සුන්තා මධ්යයේ, සමුද්ර සන්ධිය දිනපතා ගෝලීය ආර්ථිකය පණගන්වන නිහඬ යන්ත්රයක් ලෙස ක්රියාත්මක වෙයි.
ශ්රී ලාංකිකයන් ලෙස අපට ද මෙම සමුද්ර සන්ධිය පිළිබඳ අවබෝධයක් තිබීම තුළින් ලෝකය දෙස වෙනත් දෘෂ්ටිකෝණයකින් බලන්නට අවස්ථාවක් ලබා දෙයි. අප දූපත් වැසියන් ලෙස මුහුද සමඟ දැඩිව බැඳී සිටින අතර ගෝලීය වෙළඳ මාර්ග මත යැපෙන ජාතියකි. පෝක් සමුද්ර සන්ධිය අපේ දේශීය සබඳතා හැඩගස්වන අතරතුර, හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය අපේ ඉන්ධන මිල, අප ආනයනය කරන භාණ්ඩවල පිරිවැය සහ අපේ ආර්ථිකයට බලපාන ලෝක වෙළඳපොළේ ස්ථාවරත්වය තීරණය කරයි.
කිලෝමීටර් දහස් ගණනක් ඈතින් පිහිටි පටු මුහුදු තීරයක් අපේ එදිනෙදා ජීවිතයට මෙතරම් ඍජු බලපෑමක් ඇති කිරීම සැබවින්ම පුදුම සහගතය. භූගෝල විද්යාව යනු හුදෙක් සිතියම් සහ දුර මැනීම පමණක් නොව, එය ලෝකය පුරා විසිරී ඇති අන්යෝන්ය බැඳීම් සහ අදෘශ්යමාන බලපෑම් පිළිබඳ විෂයයක් බව මෙයින් මනාව පැහැදිලි වේ.
කිලෝමීටර් දහස් ගණනක් ඈතින් පිහිටි පටු මුහුදු තීරයක් අපේ එදිනෙදා ජීවිතයට මෙතරම් ඍජු බලපෑමක් ඇති කිරීම සැබවින්ම පුදුම සහගතය. භූගෝල විද්යාව යනු හුදෙක් සිතියම් සහ දුර මැනීම පමණක් නොව, එය ලෝකය පුරා විසිරී ඇති අන්යෝන්ය බැඳීම් සහ අදෘශ්යමාන බලපෑම් පිළිබඳ විෂයයක් බව මෙයින් මනාව පැහැදිලි වේ.
එබැවින්, හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය මෑතක් වන තුරුම අපට නුහුරු ස්ථානයක් වන්නට ඇත. නමුත් එහි කාර්යභාරය වටහාගත් විට එය කිසිසේත් නොසලකා හැරිය නොහැකි බව ඔබට වැටහෙනු ඇත. එය හුදෙක් පෝක් සමුද්ර සන්ධියට වඩා තීරණාත්මක තැනක් පමණක් නොව, අප ජීවත් වන ලෝකය නිහඬව හැඩගස්වන පෘථිවියේ වැදගත්ම ස්ථානවලින් එකකි.
නිරංජන් චාමින්ද කරුණාතිලක