ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයාගේ සමාජීය භූමිකාව, ඓතිහාසික දායකත්වය සහ ප්‍රතිරූපය පිළිබඳ වර්තමාන කතිකාව ගිහි පැවිදි දෙපාර්ශ්වයේම සංවේදී අවධානයට ලක් විය යුත්තකි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ විනය පද්ධතිය තුළ අන්තර්ගත මානුෂීය හා සදාචාරාත්මක මූලධර්ම විමසා බැලීමේදී, අප ඉදිරියේ ඇති ප්‍රධාන අභියෝගය පැහැදිලි වෙයි. එනම්, භික්ෂු සංඝයාගේ ඓතිහාසික ගෞරවය සහ ශාසනික අනන්‍යතාව සුරක්ෂිත කරන අතරම, සත්‍යය, විනය, විවේචනාත්මක චින්තනය හා වගවීම මත පදනම් වූ සමාජයක් ගොඩනැඟීමයි.
මෙහිදී ‘භික්ෂුව’ සහ ‘සංඝයා’ යන වචනවල ශාසනික අර්ථය නිවැරදිව අවබෝධ කරගැනීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. භික්ෂුව යනු පැවිදි පුද්ගලයකු හැඳින්වීමට යෙදෙන පදයකි. එහෙත් සංඝයා යන්නෙන් හුදෙක් භික්ෂූන් කිහිපදෙනකුගෙන් සමන්විත පිරිසක් පමණක් නොව, නිශ්චිත ශාසනික අර්ථයක් සහිත සාමූහික සංස්ථාවක් ද අදහස් වේ.
විනයානුකූල සංඝ කර්ම සිදු කිරීමේදී උපසම්පදා භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සංඛ්‍යාව, රැස්වීමේ ස්වභාවය සහ අදාළ කර්මයට නියමිත විධිවිධාන වැදගත් වේ. එබැවින් භික්ෂූන් කිහිපදෙනකු එක්ව සිටින සෑම අවස්ථාවක්ම විනයාර්ථයෙන් සංඝ කර්මයක් සිදු කරන අවස්ථාවක් ලෙස සැලකිය නොහැකිය. එවැනි විනයානුකූල සාමූහිකත්වය සම්මුති සංඝයා යන සංකල්පය සමඟ සම්බන්ධ වේ. අනෙක් අතට, බුදු, පසේබුදු සහ මහරහත් උතුමන් ඇතුළත් ආර්ය සංඝයා බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය තුළ උත්තරීතර ආධ්‍යාත්මික පරමාදර්ශයක් ලෙස සැලකෙයි. ඒ අනුව සංඝ යන ව්‍යවහාරය කිසිසේත් සුළුපටු කොට තැකිය හැක්කක් නොවේ.
මෙම වෙනස අවබෝධ කරගැනීම වැදගත් වන්නේ යම් භික්ෂුවකගේ හෝ කිහිපදෙනකුගේ පෞද්ගලික ක්‍රියාකලාපය සහ සංඝයාගේ සාමූහික ශාසනික අනන්‍යතාව එකම මට්ටමක තබා විනිශ්චය කිරීමෙන් වැළකීම පිණිසය. එක් භික්ෂුවකගේ ක්‍රියාවක් සමස්ත සංඝ සංස්ථාවේ ස්වභාවය ලෙස අර්ථ දැක්වීමත්, අනෙක් අතට සංඝයාගේ ගෞරවය පෙන්වා පුද්ගලයකුගේ වැරදි වසන් කිරීමත් යන දෙකම එකසේ අයෝග්‍ය වේ.
මේ දිනවල ශ්‍රී ලංකාවේ බෞද්ධ ශිෂ්ටාචාර උරුමය සහ එහි ප්‍රධාන සමාජීය ආයතනයක් වන භික්ෂු සංඝයාගේ ප්‍රතිරූපය පිළිබඳ විවිධ මතභේදාත්මක අදහස් පළ වෙමින් තිබේ. භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ඇතැම් ක්‍රියාකාරකම්, දේශපාලන මැදිහත්වීම්, ආන්දෝලනාත්මක ප්‍රකාශ සහ සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ පැතිරෙන චෝදනා ඊට හේතු වී ඇත.
එවැනි සිදුවීම් විමර්ශනය කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වුවද, එක් පුද්ගලයකුගේ වරදක් හේතුවෙන් සමස්ත භික්ෂු සංඝයාගේ ඓතිහාසික දායකත්වය හා ආයතනික වටිනාකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සාධාරණ නොවේ. මක්නිසාද යත්, සංඝ සංස්ථාව යනු වර්තමානයේ වැඩවසන භික්ෂූන් වහන්සේලාට පමණක් සීමා වූවක් නොවන බැවිනි. එය අතීතය, වර්තමානය සහ අනාගතය සම්බන්ධ කරන දිගුකාලීන ශාසනික හා ආයතනික සම්ප්‍රදායකි.
එසේම, භික්ෂු ප්‍රතිරූපය පිළිබඳ සෑම විවේචනයක්ම ශාසනයට එරෙහි කුමන්ත්‍රණයක් ලෙස අර්ථ දැක්වීම ද සුදුසු නොවේ. අවශ්‍ය වන්නේ විවේචනයේ සාධාරණත්වය විමසා බැලීම, අසත්‍ය ප්‍රචාර හඳුනාගැනීම සහ සැබෑ වැරදි නිවැරදි කිරීම අතර නිසි සමතුලිතතාවක් පවත්වා ගැනීමයි.
ශ්‍රී ලංකාවේ දීර්ඝ ඉතිහාසය, සංස්කෘතික අනන්‍යතාව සහ ආගමික සම්ප්‍රදාය ගොඩනැඟීමේදී බුදුදහමටත්, භික්ෂු සංඝයාටත් හිමි වන්නේ වැදගත් ස්ථානයකි. අනුරාධපුර හා පොළොන්නරු යුගවල සිට මහනුවර රාජධානිය දක්වා විහාරස්ථාන හුදෙක් ආගමික වතාවත් පැවැත්වූ ස්ථාන ලෙස පමණක් ක්‍රියා නොකළ බව ඒකාන්ත සත්‍යයකි. ඒවා අධ්‍යාපනය, සාහිත්‍යය, භාෂාව, දර්ශනය සහ සමාජ සම්බන්ධතා පෝෂණය කළ මධ්‍යස්ථාන ද විය.
පිරිවෙන් අධ්‍යාපනය හරහා භාෂා හා ශාස්ත්‍රීය දැනුම පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට සම්ප්‍රේෂණය විය. බෞද්ධ සාහිත්‍යය, ඓතිහාසික වංශකථා, අටුවා සහ වෙනත් ශාස්ත්‍රීය කෘති රචනා කිරීම හා සංරක්ෂණය කිරීම තුළින් භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙරට ලිඛිත උරුමය හැඩගැස්වීමට දායක වූහ.
යටත්විජිත පාලන සමයන්හි බෞද්ධ අධ්‍යාපනික හා ආගමික ප්‍රබෝධය ඇති කිරීමේදී ද භික්ෂු සංඝයා සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කළහ. බෞද්ධ අධ්‍යාපන ආයතන පිහිටුවීම, දහම් පාසල් ව්‍යාප්ත කිරීම, භාෂාව හා සංස්කෘතිය පිළිබඳ උනන්දුව වර්ධනය කිරීම සහ සමාජය සංවිධානය කිරීම ඒ අතර වේ.
එහෙත් ඉතිහාසය විමර්ශනාත්මකව කියවීමේදී භික්ෂු සංඝයාගේ භූමිකාව සෑම යුගයකදීම එකම ස්වරූපයක් ගත් බව කිව නොහැකිය. රාජ්‍ය බලය සමඟ පැවති සම්බන්ධතා, දේශපාලන මැදිහත්වීම් සහ සමාජ වෙනස්කම් අනුව එම භූමිකාව වෙනස් වී තිබේ. එබැවින් ඓතිහාසික දායකත්වය පිළිගැනීම යනු අතීතයේ සියලු ක්‍රියාකාරකම් විවේචනයෙන් තොරව අනුමත කිරීමක් නොවේ.
සංඝ ප්‍රතිරූපය පිළිබඳ සංවාදයේදී වෙන් වෙන්ව සලකා බැලිය යුතු කරුණු දෙකක් තිබේ. පළමුවැන්න, භික්ෂුවකගේ පෞද්ගලික හැසිරීම සහ ඔහුගේ ක්‍රියාකලාපයට අදාළ වගකීමයි. දෙවැන්න, එම සිදුවීම පදනම් කරගෙන සමස්ත සංඝ සංස්ථාව පිළිබඳ තීරණයකට එළඹීමයි.
භික්ෂුවක අතින් වරදක් සිදුවුවහොත් එය විනයානුකූලව හෝ අදාළ නීතිමය ක්‍රමවේද අනුව විමර්ශනය කළ යුතුය. වරද තහවුරු වුවහොත් ඊට අදාළ වගකීමෙන් නිදහස් වීමට ඉඩ නොදිය යුතුය. එහෙත් එක් පුද්ගලයකුගේ ක්‍රියාවක් හේතුවෙන් අතීතයේ සිට වර්තමානය දක්වා සංඝ සංස්ථාව ඉටු කළ සියලු සමාජීය හා ශාසනික කාර්යභාර ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සාධාරණ නොවේ.
අනෙක් අතට, සංඝ සංස්ථාවේ ගෞරවය ආරක්ෂා කිරීමේ නාමයෙන් භික්ෂුවකගේ වැරදි වසන් කිරීම ද ශාසනයට යහපතක් නොවේ. එවැනි ක්‍රියා නිසා මහජන විශ්වාසය තවදුරටත් පිරිහීමට ඉඩ තිබේ. ශාසනයේ ගෞරවය සුරැකිය හැක්කේ වැරදි ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් නොව, ඒවා හඳුනාගෙන නිවැරදි කිරීමට අවශ්‍ය විනයානුකූල හා ආයතනික පියවර ගැනීමෙනි.
එබැවින් භික්ෂුව සහ සංඝයා යන සංකල්ප දෙක එකිනෙකට සම්බන්ධ වුවද ඒවා එකම අර්ථයක් නොදරන බව අප ඉතා හොඳින් වටහාගත යුතුය. පුද්ගලයකුගේ ක්‍රියාකලාපය පිළිබඳ විවේචනයක් සමස්ත සංඝයාට එරෙහි ප්‍රහාරයක් බවට පත් කිරීමත්, සංඝයාගේ ගෞරවය මුවාවෙන් පුද්ගලයකුගේ වරද සාධාරණීකරණය කිරීමත් යන දෙකම වළක්වා ගත යුතුය.
වර්තමාන සමාජ මාධ්‍ය පරිසරය තුළ යම් තොරතුරක් කෙටි කාලයක් තුළ විශාල පිරිසක් වෙත ළඟා කළ හැකිය. එය යහපත් කාර්යයන් සඳහා භාවිත කළ හැකි සේම, අසත්‍ය තොරතුරු පැතිරවීමට සහ පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රතිරූප විකෘති කිරීමට ද යොදාගත හැකිය.
සංඝ ප්‍රතිරූපය සම්බන්ධයෙන් ද මෙය වැදගත් වේ. භික්ෂුවකගේ ආන්දෝලනාත්මක ප්‍රකාශයක් හෝ වැරදි ක්‍රියාවක් නැවත නැවත ප්‍රචාරය කිරීමෙන් එම පුද්ගලයා පිළිබඳ පමණක් නොව, සමස්ත සංඝ සංස්ථාව පිළිබඳව ද වැරදි පොදු නිගමන ඇති විය හැකිය.
භික්ෂුවකගේ දීර්ඝ කථාවකින් කොටසක් පමණක් උපුටා දැක්වීම, සංස්කරණය කළ වීඩියෝ පළ කිරීම, ව්‍යාජ ගිණුම් හරහා එකම පණිවිඩය නැවත නැවත බෙදාහැරීම සහ ජනප්‍රියත්වය වැඩි කරගැනීම සඳහා ගැටුම්කාරී අන්තර්ගතයන් ප්‍රචාරය කිරීම වැනි ක්‍රම මඟින් ජනමතය විකෘති කළ හැකිය.
එහෙත් සමාජ මාධ්‍යයේ පළ වන සෑම අහිතකර පුවතක්ම අසත්‍ය යැයි සැලකීම ද වැරදි ය. විවේචනයක් සත්‍ය කරුණු මත පදනම් වූවක් විය හැකිය. එබැවින් එවැනි පුවතක මූලාශ්‍රය, සන්දර්භය, සාක්ෂි සහ වෙනත් විශ්වසනීය වාර්තා සමඟ ඇති ගැළපීම පරීක්ෂා කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.
භික්ෂූන් වහන්සේලා ද සමාජ මාධ්‍ය භාවිත කිරීමේදී තම ප්‍රකාශවල සමාජීය බලපෑම පිළිබඳ අවබෝධයකින් කටයුතු කළ යුතුය. එමෙන්ම මාධ්‍යවේදීන් ද ආගමික සංවේදීතාවට ගරු කරන අතරම කරුණු නිවැරදිව ඉදිරිපත් කිරීමේ වෘත්තීය වගකීම ආරක්ෂා කළ යුතුය.
ශ්‍රී ලංකා ඉතිහාසය තුළ ආගමික සංකේත සහ සංඝ ප්‍රතිරූපය දේශපාලන අරමුණු සඳහා භාවිත වූ අවස්ථා හඳුනාගත හැකිය. ඇතැම් දේශපාලන බලවේග තම අරමුණු සාධාරණීකරණය කිරීම සඳහා භික්ෂු සහාය ලබාගැනීමට උත්සාහ කර ඇති අතර, තවත් අවස්ථාවක තමන්ට විරුද්ධ මත දරන භික්ෂූන්ගේ විශ්වසනීයත්වය දුර්වල කිරීමට උත්සාහ කර තිබේ.
මෙහිදී සැලකිලිමත් විය යුත්තේ සංඝ සංස්ථාවේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳවය. ජාතික හා සමාජීය ප්‍රශ්න සම්බන්ධයෙන් අදහස් දැක්වීමට භික්ෂූන් වහන්සේලාට ඇති අවකාශය පිළිගත යුතු අතර, එම අදහස් දේශපාලන පක්ෂවල අරමුණු වෙනුවෙන් යොදාගැනීමේ අවදානම ද හඳුනාගත යුතුය.
එසේම, භික්ෂුවකගේ අදහසක් සමඟ එකඟ නොවීම හේතුවෙන් ඔහුගේ ආගමික අනන්‍යතාව හෝ පෞද්ගලික ගෞරවය විනාශ කිරීමට උත්සාහ කිරීම ද සුදුසු නොවේ. අදහසක් විවේචනය කිරීම සහ පුද්ගලයකුට අසාධාරණ ලෙස අපහාස කිරීම අතර පැහැදිලි වෙනසක් තිබේ.
ජාතික සංස්කෘතික අනන්‍යතාව සුරැකීම දේශපාලන ස්වාධීනත්වයට පමණක් සීමා නොවේ. ඓතිහාසික විහාරස්ථාන, පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන සහ ආගමික උරුමයන් ආරක්ෂා කිරීමේදී විනිවිදභාවය, විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනය සහ නීතිමය වගවීම ද අවශ්‍ය වේ. විදේශීය ආයෝජන හෝ සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සම්බන්ධයෙන් පැනනඟින සැකයන් දේශපාලන ප්‍රචාර මත නොව, පරීක්ෂා කළ හැකි සාක්ෂි මත විමර්ශනය කළ යුතුය.
සංඝ ප්‍රතිරූපය පිළිබඳ වර්තමාන සංවාදයේදී විශේෂ අවධානය යොමු කළ යුතු කරුණක් තිබේ. එනම් බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා උදෙසා පනවා වදාළ විනය පද්ධතියේ ස්වභාවයයි.
විනය පිළිබඳ ඇතැම් සාකච්ඡාවලදී එය භික්ෂූන්ගේ නිදහස සීමා කරන තහංචි මාලාවක් ලෙස පමණක් ඉදිරිපත් කරනු දක්නට ලැබේ. එහෙත් පුළුල් අධ්‍යයනයකදී විනය යනු සංඝ සමාජයේ විනය, අන්‍යෝන්‍ය ගෞරවය, සාමූහික තීරණ ගැනීම, චෝදනා විමර්ශනය සහ ගිලනුන්ට උපස්ථාන කිරීම වැනි අංශ ආවරණය කරන පද්ධතියක් බව පැහැදිලි වේ.
නූතන මානව හිමිකම් සංකල්ප සහ බෞද්ධ විනය සම්ප්‍රදාය එකිනෙකට සම්පූර්ණයෙන් සමාන බව පැවසීම ඉතිහාසමය වශයෙන් නිවැරදි නොවේ. එහෙත් ඒවා අතර සැසඳිය හැකි සදාචාරාත්මක හා ආයතනික මූලධර්ම රැසක් තිබේ. එම මූලධර්ම විමසා බැලීමෙන් බෞද්ධ විනයේ මානුෂීය අර්ථය වඩාත් හොඳින් අවබෝධ කරගත හැකිය.
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඉගැන්වීම් තුළ පුද්ගලයකුගේ වටිනාකම තීරණය කිරීමේදී උපතට හෝ කුලයට වඩා ඔහුගේ ක්‍රියාකලාපය හා ගුණධර්ම වැදගත් වන බව අවධාරණය වේ. විනය සම්ප්‍රදාය තුළ ද පැවිදි ජීවිතය, ධර්මය හා විනයට අනුකූල හැසිරීම සහ සංඝ සමාජයේ වගකීම් වැදගත් ස්ථානයක් ගනී.
සංඝ කර්ම සම්බන්ධ විනය ක්‍රමවේදවලදී නිසි පරිදි රැස්වීම, යෝජනා ඉදිරිපත් කිරීම, අදාළ එකඟතා පළ කිරීම සහ නියමිත විනය නීති පිළිපැදීම වැදගත් වේ. ඇතැම් අවස්ථාවලදී ඡන්දය හෝ සලාක ක්‍රමය ද භාවිත කර තිබේ.
මෙම ක්‍රමවේද නූතන පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට සම්පූර්ණයෙන් සමාන නොවුවද, සංඝ තීරණ ගැනීමේදී සාමූහික ක්‍රියාපටිපාටියට හා නියමිත විනය ක්‍රමයට ලබා දී ඇති වැදගත්කම ඒවායින් පැහැදිලි වේ. එබැවින් සංඝ සමාජය තුළ විනයානුකූල තීරණ ගැනීම යනු එක් පුද්ගලයකුගේ අභිමතය පමණක් ක්‍රියාත්මක කිරීමක් නොව, අදාළ නීති හා සම්මුති අනුව සාමූහික වගකීම ඉටු කිරීමකි.
චෝදනාවක් එල්ල වූ භික්ෂුවක සම්බන්ධයෙන් කරුණු විමසා බැලීමේ වැදගත්කම ද විනය සම්ප්‍රදාය තුළින් අවධාරණය වේ. විනය පිටකයේ ඇතැම් ක්‍රියාපටිපාටි මඟින් චෝදනා, සාක්ෂි, අදාළ තත්ත්වයන් සහ පුද්ගලයාගේ ප්‍රකාශය සැලකිල්ලට ගැනීමේ අවශ්‍යතාව පැහැදිලි වේ.
මෙම ක්‍රියාපටිපාටි නූතන අධිකරණයක සාධාරණ නඩු විභාගයකට සම්පූර්ණයෙන් සමාන කළ නොහැකි වුවද, චෝදනාවක් පමණක් මත පුද්ගලයකු පිළිබඳ අවසාන තීරණයකට නොපැමිණීමේ වැදගත්කම ඒවා සමඟ සංකල්පමය වශයෙන් සැසඳිය හැකිය.
අද සමාජ මාධ්‍ය යුගයේදී මෙය විශේෂයෙන් වැදගත් පාඩමකි. භික්ෂුවක සම්බන්ධයෙන් චෝදනාවක් ඉදිරිපත් වූ විට එය නිසි පරිදි විමර්ශනය කළ යුතුය. චෝදනාව සත්‍ය නම් අදාළ වගකීමෙන් මිදීමට ඉඩ නොදිය යුතු සේම, අසත්‍ය චෝදනාවක් නම් පුද්ගලයාගේ සාධාරණත්වය ද ආරක්ෂා කළ යුතුය.
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනික ඉගැන්වීම් තුළ ගිලන් භික්ෂූන්ට උපස්ථාන කිරීම සඳහා විශේෂ වැදගත්කමක් ලබා දී ඇත. “යෝ ගිලානං උපට්ඨහෙය්‍ය සෝ මං උපට්ඨහෙය්‍ය” යනුවෙන් ප්‍රකට අදහසින් අවධාරණය වන්නේ ගිලන් වූවකුට උපස්ථාන කිරීම බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීම හා සමාන වැදගත්කමක් ඇති බවයි. මෙම ඉගැන්වීම විනය පිටකයේ මහාවග්ගයේ සඳහන් ගිලන් භික්ෂුවක් සම්බන්ධ සිදුවීම සමඟ බැඳී පවතී.
මෙහිදී අවධානය යොමු වන්නේ රෝගී පුද්ගලයාගේ අවශ්‍යතා සහ සෙසු සාමාජිකයන් සතු වගකීම කෙරෙහි ය. ගිලන් වූ භික්ෂුවක් නොසලකා හැරීම වෙනුවට ඔහුට අවශ්‍ය උපස්ථානය සැලසීම සංඝ සමාජයේ සාමූහික වගකීමක් ලෙස අවධාරණය වේ.
භික්ෂු ජීවිතය පවත්වාගෙන යාම සඳහා සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන සහ ගිලන්පස යන සිව්පසය ද වැදගත් වේ. විනය සම්ප්‍රදාය තුළ එම අවශ්‍යතා ලබාගැනීම, පරිහරණය කිරීම හා බෙදාහැරීම සම්බන්ධයෙන් විධිවිධාන පවතී. මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ භික්ෂු ජීවිතයට අවශ්‍ය ද්‍රව්‍යමය පහසුකම් සම්පූර්ණයෙන් නොසලකා හැරීම බෞද්ධ විනයේ අරමුණ නොවන බවයි. එහි අරමුණ වන්නේ අත්‍යවශ්‍ය අවශ්‍යතා සපුරාගන්නා අතරම සරල ජීවිතයක් හා සංයමයක් පවත්වා ගැනීමයි.
එසේම, ධර්මය හා විනය හැදෑරීම, ගුරුවරුන්ගෙන් උපදෙස් ලබාගැනීම සහ නොදන්නා කරුණු විමසා දැනගැනීම ද භික්ෂු ජීවිතයේ වැදගත් අංග වේ. උපාධ්‍යායවරයා සහ ආචාර්යවරයා සතු වගකීම් අතර ශිෂ්‍ය භික්ෂූන්ට මඟපෙන්වීම හා ඔවුන්ගේ පුහුණුවට සහාය වීම ද ඇතුළත්ය.
දැනුම විමසීමට, සාකච්ඡා කිරීමට සහ වැරදි නිවැරදි කරගැනීමට ඇති අවකාශය ආරක්ෂා කිරීම ඕනෑම ශාස්ත්‍රීය සම්ප්‍රදායක දියුණුව සඳහා අත්‍යවශ්‍ය වේ. භික්ෂු සංඝයාගේ අධ්‍යාපනික උරුමය සුරැකීමේදී ද එම මූලධර්මය වැදගත් වේ.
මේ අනුව, බෞද්ධ විනය තුළ සදාචාරාත්මක හැසිරීම, සාමූහික වගකීම, මානුෂීය උපස්ථානය, දැනුම වර්ධනය සහ විනයානුකූල ක්‍රියාපටිපාටි යන අංශ විමර්ශනය කළ හැකිය. එහෙත් ඒවා නූතන මානව හිමිකම් සංකල්ප සමඟ සැසඳීමේදී ඓතිහාසික සන්දර්භය හා අර්ථමය වෙනස්කම් ද සැලකිල්ලට ගත යුතුය.
භික්ෂු සංඝයාගේ ඓතිහාසික ගෞරවය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා හුදෙක් ප්‍රකාශ නිකුත් කිරීම හෝ විවේචකයන්ට ප්‍රතිචාර දැක්වීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඒ සඳහා දිගුකාලීන හා ප්‍රායෝගික වැඩපිළිවෙළක් අවශ්‍ය වේ.
පළමුව, විහාරස්ථාන හා පිරිවෙන් අධ්‍යාපනය තුළ බෞද්ධ දර්ශනයට අමතරව සමකාලීන සමාජ ගැටලු, මාධ්‍ය සාක්ෂරතාව, විද්‍යාත්මක චින්තනය සහ අන්තර් ආගමික සහජීවනය පිළිබඳ අවබෝධය වර්ධනය කළ යුතුය.
දෙවනුව, සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ පැතිරෙන චෝදනා හා වීඩියෝ ස්වාධීනව පරීක්ෂා කිරීමේ සංස්කෘතියක් ගොඩනැඟිය යුතුය. සත්‍යය තහවුරු නොකළ තොරතුරු ප්‍රචාරය කිරීමෙන් වැළකීම භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙන්ම ගිහි ජනතාවට ද අදාළ වගකීමකි.
තෙවනුව, විහාරස්ථාන, පුරාවිද්‍යාත්මක ස්ථාන, පැරණි අත්පිටපත් සහ බෞද්ධ සාහිත්‍යය විද්‍යාත්මකව අධ්‍යයනය කර ඩිජිටල් ආකාරයෙන් සංරක්ෂණය කිරීමේ වැඩපිළිවෙළ ශක්තිමත් කළ යුතුය.
සිව්වනුව, සංස්කෘතික උරුමය සුරැකීම පක්ෂ දේශපාලනයෙන් ඔබ්බට ගිය ජාතික වගකීමක් බවට පත් කළ යුතුය. බෞද්ධ උරුමය ආරක්ෂා කිරීම අනෙකුත් ආගමික හෝ ජනවාර්ගික ප්‍රජාවන්ට එරෙහිව සමාජය බෙදීමේ මෙවලමක් බවට පත් නොවිය යුතුය.
අවසාන වශයෙන්, භික්ෂු සංඝයාගේ ගෞරවය තහවුරු වන්නේ විනය, කරුණාව, දැනුම, අවංකභාවය සහ සමාජ වගකීම මඟින් බව පිළිගත යුතුය. එමෙන්ම වැරදි සිදුවන අවස්ථාවලදී ඒවා සාධාරණව විමර්ශනය කර නිවැරදි කිරීමට හැකි ආයතනික පරිසරයක් ද ගොඩනැඟිය යුතුය.
ශ්‍රී ලාංකික සංඝ සමාජයේ ප්‍රතිරූපය බිඳවැටීමේ අවදානම පිළිබඳව කතා කිරීමේදී අවධානය යොමු කළ යුත්තේ හුදු බියක් හෝ සැකයක් සමාජගත කිරීම කෙරෙහි නොව, එහි ඓතිහාසික, ආගමික හා සමාජීය වැදගත්කම නිවැරදිව අවබෝධ කරගැනීම කෙරෙහිය.
මෙහිදී නැවතත් අවධාරණය කළ යුතු මූලික කරුණ වන්නේ භික්ෂුව සහ සංඝයා යනු එකිනෙකට සම්බන්ධ වුවද එකම අර්ථයක් නොදරන සංකල්ප දෙකක් බවයි. භික්ෂුව යනු පුද්ගලයෙකි. ඔහුගේ ක්‍රියාකලාපය, ගුණධර්ම හා වගකීම් පුද්ගල මට්ටමින් විමර්ශනය කළ හැකිය. සංඝයා යනු ඊට වඩා පුළුල් ශාසනික හා සාමූහික අනන්‍යතාවක් සහිත සංස්ථාවකි. එහි ගෞරවය එක් පුද්ගලයකුගේ ක්‍රියාවකින් පමණක් නිර්වචනය කළ නොහැකි සේම, එම ගෞරවය මුවාවෙන් පුද්ගලයකුගේ වැරදි ද වසන් කළ නොහැකිය.
බෞද්ධ භික්ෂු සංඝයා ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපනය, සාහිත්‍යය, සංස්කෘතිය සහ සමාජ සංවිධානය ගොඩනැඟීම සඳහා ඉමහත් දායකත්වයක් ලබා දී තිබේ. එම උරුමය ආරක්ෂා කිරීම ජාතික වගකීමකි. එහෙත් එම වගකීම ඉටු කළ යුත්තේ සත්‍යය යටපත් කිරීමෙන් හෝ සියලු විවේචන ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් නොවේ.
අද ශ්‍රී ලංකික ගිහි පැවිදි ප්‍රජාව ඉදිරියේ ඇති සැබෑ අභියෝගය වන්නේ සංඝ ප්‍රතිරූපය විවේචනයෙන් මුදා තැබීම නොවේ; එහි ගෞරවය සත්‍යය, විනය, කරුණාව සහ සමාජ සේවය මත තහවුරු කිරීමයි. ඒ සඳහා භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙන්ම ගිහි ජනතාවට ද වගකීමක් තිබේ.
සංඝ ප්‍රතිරූපය ආරක්ෂා කිරීම යනු පුද්ගලයකු හෝ ආයතනයක් ප්‍රශ්න කිරීමෙන් වැළකී සිටීම නොව, අසාධාරණ අපහාසයෙන් ආරක්ෂා කරන අතරම සාධාරණ විවේචනයට සහ ස්වයං විමර්ශනයට අවකාශ සැලසීමයි. එසේ කළ හැකි සමාජයක පමණක් සංඝ රත්නය පිළිබඳ බෞද්ධ පරමාදර්ශය මත පදනම් වූ ශාසනික උරුමය අනාගත පරපුර වෙත අර්ථවත් ලෙස දායාද කළ හැකි වනු ඇත.
කදුරුපොකුණේ සුමංගල හිමි