නේපාලයේ හිමාලයානු උස් කඳුකර කලාපයේ සිදු වූ මහා පරිමාණ ග්ලැෂියර් (හිම තට්ටු) කඩාවැටීම සහ ඒ ආශ්රිතව නිර්මාණය වූ විනාශකාරී ජල ගැලීම් තත්ත්වය, ලොව පුරා පරිසර විද්යාඥයන්ගේ මෙන්ම සාමාන්ය මහජනතාවගේද දැඩි අවධානයට ලක් වූ සිදුවීමකි. මෙම ස්වාභාවික ආපදාව හුදෙක් එක් දුරස්ථ කඳුකර නිම්නයකට පමණක් සීමා වූ තනි සිදුවීමක් ලෙස සැලකිය නොහැකිය. ජනමාධ්ය වාර්තාකරණය, ජනප්රිය සංස්කෘතිය, විද්යා ප්රබන්ධ (Science Fiction) චිත්රපට මෙන්ම කාලයක් තිස්සේ පැවති අනාවැකි මගින් නිරූපණය කෙරෙන “ජලයෙන් සිදුවන ලෝක විනාශය” පිළිබඳ සංකල්පය නැවත වරක් සමාජගත වීමට මෙවැනි අතිශය උග්ර ස්වාභාවික ව්යසනයන් හේතු වී තිබේ. කෙසේ වෙතත්, මානව ශිෂ්ටාචාරයේ ඉදිරි ගමන සහ පෘථිවි පරිසර පද්ධතිවල අනාගතය පිළිබඳ විමර්ශනය කිරීමේදී, මිථ්යා විශ්වාස, අතිශයෝක්තියෙන් යුත් අනාවැකි හෝ සිනමාත්මක ජවනිකාවලට ඔබ්බෙන් පිහිටි විද්යාත්මකව තහවුරු කරන ලද දත්ත සහ විශ්වසනීය මූලාශ්ර කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම අත්යවශ්ය කාරණයකි.
දකුණු ආසියාතික කලාපයේ පිහිටි හිමාල කඳුවැටිය ඇතුළත් උස් ආසියානු කලාපය (High Mountain Asia) විද්යාත්මක ලෝකය තුළ හඳුන්වනු ලබන්නේ පෘථිවියේ “තෙවැනි ධ්රැවය” (Third Pole) ලෙසය. උත්තර සහ දක්ෂිණ ධ්රැවවලට පසුව ලොව වැඩිම අයිස් ධාරිතාවක් ගබඩා වී ඇත්තේ මෙම හිමාලයානු ග්ලැෂියර් පද්ධතිය තුළය. හිමාල කලාපය (හින්දු කුෂ් හිමාලය ඇතුළුව) ආසන්න වශයෙන් ඝන කිලෝමීටර 3,000 ක සිට 4,000 දක්වා අයිස් ධාරිතාවකින් සමන්විත වේ. ලෝකයේ සමස්ත අයිස් ධාරිතාවෙන් විශාලතම පංගුව හිමිවන්නේ පෘථිවියේ දක්ෂිණ ධ්රැවයේ පිහිටි ඇන්ටාක්ටිකාවට වන අතර, එය සමස්ත අයිස් ප්රමාණයෙන් 85% ත් 88% ත් අතර ප්රමාණයක් (ඝන කිලෝමීටර මිලියන 27 ක් පමණ) ගබඩා කරගෙන සිටියි. දෙවනුවට වැඩිම අයිස් ප්රමාණයක් අඩංගු ග්රීන්ලන්තය 10% ත් 11% ත් අතර ප්රතිශතයකට (ඝන කිලෝමීටර මිලියන 2.85 ක් පමණ) හිමිකම් කියයි.
එක්සත් ජාතීන්ගේ පරිසර වැඩසටහන (UNEP) සහ ජාතික හිම සහ අයිස් දත්ත මධ්යස්ථානය (NSIDC) මගින් නිකුත් කර ඇති පර්යේෂණ වාර්තාවලට අනුව, ආසියානු කලාපයේ ග්ලැෂියර් අහිමි වීම හුදෙක් සෙමින් හා ක්රමානුකූලව සිදුවන මතුපිට දියවීමකට පමණක් සීමා නොවේ. ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යාම හමුවේ කඳුකරයේ පස සහ පාෂාණ එකිනෙකට තදින් බඳා තබාගන්නා “පර්මාෆ්රොස්ට්” (Permafrost) ලෙස හඳුන්වන මිදුණු පස් ස්ථර දිය වී යාම සිදුවේ. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස පාෂාණ බුරුල් වී, අයිස් තට්ටු අභ්යන්තරයෙන් විශාල පැලුම් ඇති වන අතර, මතුපිට දියවන හිම ජලය ග්ලැෂියරයේ පතුල දක්වා කාන්දු වී ලිහිසි ද්රව්යයක් ලෙස ක්රියා කිරීමට පටන් ගනී. මෙම සංකීර්ණ භෞතික විද්යාත්මක ක්රියාවලිය හේතුවෙන් ටොන් මිලියන ගණනක් බරැති මහා අයිස් කඳු හදිසියේම කඳුවැටියෙන් ගිලිහී පහළ නිම්න වෙත කඩාවැටීම සිදුවේ. එපමණක් නොව, මෙසේ කඩාවැටෙන අයිස් සහ පාෂාණ මගින් කඳුකරයේ පිහිටි ග්ලැෂියර් විල් එකවර පුපුරා යාම (Glacial Lake Outburst Floods – GLOFs) මගින් පහළ ධාරාවේ වෙසෙන ජනතාව වෙත ක්ෂණික සුනාමියක් බඳු මහා විනාශයක් ළඟා කරවයි. නේපාලයේ සිදු වූයේ මෙවැනි අතිශය උග්ර පාරිසරික බිඳවැටීමකි.
මෙවැනි හදිසි කඩාවැටීම් කෙරෙහි ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යාම (Global Warming) සහ “එල් නිනෝ” (El Niño) සංසිද්ධිය ඍජුවම සහ අතිශය ප්රබල ලෙස බලපානු ලබයි. ලෝක කාලගුණ විද්යා සංවිධානය (WMO) පෙන්වා දෙන්නේ එල් නිනෝ තත්ත්වයන් මගින් පැසිෆික් සාගරයේ මතුපිට උෂ්ණත්වය ඉහළ නංවමින් ගෝලීය වශයෙන් වායුගෝලීය උෂ්ණත්වයේ කෙටිකාලීන ශීඝ්ර ඉහළ නැගීම් (Temperature Spikes) නිර්මාණය කරන බවයි. මානව ක්රියාකාරකම් මගින් වායුගෝලයට එකතු වන හරිතාගාර වායු නිසා සිදුවන දීර්ඝකාලීන ගෝලීය උණුසුම සමග මෙවැනි ස්වාභාවික කාලගුණික සංසිද්ධි එකතු වූ විට, ග්ලැෂියර්වල අයිස් දියවීමේ වේගය සාමාන්ය සරල රේඛීය ගණනය කිරීම්වලින් ඔබ්බට ගොස් දෙගුණ තෙගුණ වෙමින් ඉතා ඉහළ වේගයකින් ඉහළ යයි. එනම්, හිම තට්ටු දියවීම යනු යම් ස්ථාවර කාලසටහනකට අනුව සෙමින් සිදුවන්නක් නොව, යම් සීමාවකින් පසු අතිශය ශීඝ්රයෙන් සහ බිඳවැටීම් සහිතව සිදුවන්නකි. එක්සත් ජාතීන්ගේ දේශගුණික වෙනස්වීම් පිළිබඳ අන්තර් රාජ්ය මණ්ඩලය (IPCC) සිය ඇගයීම් වාර්තා මගින් අවධාරණය කරන්නේ හිමාලයානු කලාපයේ උෂ්ණත්වය ගෝලීය සාමාන්ය අගයට වඩා වැඩි වේගයකින් ඉහළ යන (Elevation-Dependent Warming) බවත්, එමගින් ඉදිරි දශක කිහිපය තුළ මෙවැනි ආපදා නිතර නිතර සිදුවීමේ දැඩි අවදානමක් පවතින බවත්ය. උස් භූගෝලීය පිහිටීම මත පදනම්ව උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමේ සංසිද්ධිය (Elevation-Dependent Warming) හේතුවෙන්, ලෝකයේ සාමාන්ය පහත් භූමි කලාපවලට වඩා වැඩි ශීඝ්රතාවයකින් සහ අධික උණුසුමකින් හිමාලයානු උස් කලාපය රත් වීමේ දැඩි ප්රවණතාවයක් පවතී.
මේ අනුව, ගෝලීය අයිස් දියවීමේ සහ මහා පරිමාණ පරිසර ව්යසනයන්හි දරුණුතම ප්රතිඵල වළක්වා ගැනීම සඳහා 2015 පැරිස් ගිවිසුම (Paris Agreement) මගින් ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම කාර්මික විප්ලවයට පෙර පැවති මට්ටමට වඩා සෙල්සියස් අංශක 1.5 සීමාවේ පාලනය කරගැනීමට සුවිශේෂී ජාත්යන්තර ඉලක්කයක් තබා ඇත. IPCC වාර්තාවලට අනුව, ගෝලීය උණුසුම 1.5°C සීමාව තුළ තබාගත හොත් හිමාලයානු ග්ලැෂියරවලින් සැලකිය යුතු ප්රමාණයක් සහ ග්රීන්ලන්තයේ හිම තට්ටු ආරක්ෂා කරගැනීමටත්, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ වේගය පාලනය කිරීමටත් හැකියාව ලැබේ. කෙසේ වෙතත්, ගෝලීය උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 2 ඉක්මවා ගියහොත්, ඇන්ටාක්ටිකාව සහ ග්රීන්ලන්තයේ අයිස් දියවීම නතර කළ නොහැකි “සංක්රාන්ති ලක්ෂ්යය” (Tipping Point) වෙත ළඟා වීමේ දැඩි අවදානමක් පවතී. එම නිසා, 1.5°C සීමාව පවත්වා ගැනීම යනු හුදෙක් පාරිසරික ඉලක්කයක් පමණක් නොව, ගෝලීය ග්ලැෂියර් පද්ධතිය බිඳවැටීමෙන් වළක්වා ගන්නා ප්රධානතම දේශගුණික රතු රේඛාවයි.
සමාජයේ පවතින ජනප්රිය සංවාද සහ කාලයක් තිස්සේ පැවතුණු අනාවැකි මගින් බොහෝ විට ප්රකාශ වන්නේ ලොව සියලු ග්ලැෂියර් සහ ධ්රැවාසන්න අයිස් තට්ටු දිය වුවහොත් මුහුදු මට්ටම අඩි 300 කින් පමණ ඉහළ යන බවත්, මුළු පෘථිවියම ජලයෙන් යටවී ලෝක විනාශයක් සිදුවන බවත්ය. කෙසේ වෙතත්, මෙම මතය නාසා ආයතනයේ දේශගුණික විපර්යාස සහ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම පිළිබඳ පර්යේෂණ අංශය (NASA Climate Change & Sea Level Change Team) සහ IPCC විද්යාත්මක දත්ත සමග සැසඳීමේදී නිවැරදි නොවන බව සඳහන් කළ යුතුය. දැනට ගණනය කර ඇති විද්යාත්මක දත්තවලට අනුව, පෘථිවියේ පවතින සියලුම ග්ලැෂියර්, ග්රීන්ලන්තය සහ ඇන්ටාක්ටිකා හිම තට්ටු සම්පූර්ණයෙන්ම දිය වී ගියහොත් ගෝලීය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යන්නේ මීටර් 70 කින් (අඩි 230 කින්) පමණ වේ. අඩි 300 යනු අතිශයෝක්තියෙන් යුත් අගයක් වුවද, මීටර් 70 ක මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමක් යනු පෘථිවියේ වර්තමාන මානව ශිෂ්ටාචාරය මුළුමනින්ම විනාශ කිරීමට පූර්ණ වශයෙන් ප්රමාණවත් වූ තත්ත්වයකි. මෙවැනි තත්ත්වයකදී ලොව පුරා පිහිටි ප්රධාන වෙරළබඩ නගර වන නිව්යෝර්ක්, ලන්ඩන්, ටෝකියෝ, ෂැංහයි, මුම්බායි ඇතුළු සියලු වාණිජ කේන්ද්රස්ථාන සාගර පතුලට යන අතර, මාලදිවයින, බෙල්ජියම, නෙදර්ලන්තය සහ බංග්ලාදේශය වැනි පහත් බිම් සහිත මුළු රටවල්ම ලෝක සිතියමෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම අතුරුදහන් වේ.
ගෝලීය මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේදී ශ්රී ලංකාව වැනි දූපත් රාජ්යයකට එල්ල වන බලපෑම අතිශය තීරණාත්මක එකකි. ශ්රී ලංකා කාලගුණ විද්යා දෙපාර්තමේන්තුව (Department of Meteorology), ආපදා කළමනාකරණ මධ්යස්ථානය (DMC), වෙරළ සංරක්ෂණ සහ වෙරළබඩ සම්පත් කළමනාකරණ දෙපාර්තමේන්තුව (CCD) සහ ජාතික ගොඩනැගිලි පර්යේෂණ සංවිධානය (NBRO) මගින් ඉදිරිපත් කර ඇති පර්යේෂණාත්මක වාර්තා සහ භූගෝලීය සිතියම්කරණයන් මගින් දිවයිනට එල්ල වන මෙම අවදානම මනාව පැහැදිලි කෙරේ. විශේෂයෙන්ම, දිවයිනේ වයඹදිග වෙරළ තීරයේ පිහිටි පුත්තලම දිස්ත්රික්කය සහ ඒ ආශ්රිත පහත් බිම් කලාප මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාමේ පළමු සහ දැඩිම බලපෑමට ලක්වන ප්රදේශ ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.
පුත්තලම, කල්පිටිය අර්ධද්වීපය, පාලවිය, මුන්දලම, මංගලඑලිය සහ ආනවිලුන්දාව ආශ්රිත ප්රදේශ මුහුදු මට්ටමේ සිට ඉතා සුළු උසකින් (මීටර් 1-5 අතර) පිහිටි පහත් කලපු සහ තෙත්බිම් පද්ධතිවලින් සමන්විත වේ. මුහුදු මට්ටම මීටරයක් හෝ ඊට ආසන්න ප්රමාණයකින් ඉහළ යාමේදී පවා, මුන්දලම කලපුව සහ පාලවිය ප්රදේශය හරහා මුහුදු ජලය ශීඝ්රයෙන් ගොඩබිම දෙසට ගලා ඒම ආරම්භ වේ. මෙහිදී විශේෂයෙන්ම අවධානය යොමු කළ යුතු කාරණයක් වන්නේ පාලවිය සහ මංගලඑලිය අතර පිහිටි ප්රධාන දුම්රිය මාර්ගය, උතුරු-වයඹ සබැඳි මහා මාර්ග සහ ආනවිලුන්දාව ආශ්රිත දුම්රිය ස්ථානය පිහිටි පහත් බිම් තීරයන්ය. මෙම ප්රදේශ ජලයෙන් යටවීම මගින් ප්රවාහන ජාලයන් බිඳවැටෙනවා පමණක් නොව, කල්පිටිය සහ පුත්තලම ප්රදේශවල පවතින භූගත ජල ධාරිතාවට කරදිය මුසු වීම නිසා පානීය ජල හිඟයක් සහ කෘෂිකාර්මික ඉඩම් නිසරු වීම සිදුවේ. ආනවිලුන්දාව වැනි අන්තර්ජාතික රැම්සා (Ramsar) තෙත්බිම් පද්ධති මුහුදු ජලයෙන් යටවීමෙන් එහි වෙසෙන වටිනා ජෛව විවිධත්වය සහ සංක්රමණික පක්ෂි පාරාදීස සම්පූර්ණයෙන් විනාශ වී යයි. මෙලෙස යටවීම සිදුවන්නේ එකවර මහා ජල පහරකින් නගර අතුරුදහන් වීමකින් නොව, භූගත ජලයට කරදිය එකතු වීම, වෙරළ ඛාදනය දැඩි වීම සහ කුණාටු තරංග (Storm Surges) මගින් පහත් බිම් ජලයෙන් යටවීම වැනි ක්රමානුකූල නමුත් ශීඝ්ර ක්රියාවලීන් මගිනි.
මෙවැනි වෙරළබඩ තර්ජනයන්ට මුහුණ දීමේදී ශ්රී ලංකාව සතු ප්රබලතම ස්වාභාවික ආරක්ෂක පවුර වන්නේ වෙරළබඩ කඩොලාන පරිසර පද්ධතියයි (Mangrove Ecosystems). පුත්තලම, කල්පිටිය සහ ආනවිලුන්දාව වැනි පහත් බිම් ආශ්රිතව විනාශ වූ කඩොලාන වනාන්තර නැවත වගා කිරීම සහ පවතින පරිසර පද්ධති සුරැකීම මගින් සාගර රළ මගින් සිදුවන වෙරළ ඛාදනය අවම කරගත හැකි අතර, ගොඩබිමට කරදිය ගැලීම වැළැක්වීමට ස්වාභාවික බාධකයක් (Natural Barrier) නිර්මාණය වේ. එපමණක් නොව, කඩොලාන ශාක සාමාන්ය වනාන්තරවලට වඩා කිහිප ගුණයකින් වැඩි කාබන් ප්රමාණයක් (Blue Carbon) වායුගෝලයෙන් උරාගෙන ගබඩා කරගන්නා බැවින්, කඩොලාන වැවීමේ ව්යාපෘති යනු දේශගුණික විපර්යාස හමුවේ වෙරළ තීරය ආරක්ෂා කරගැනීමට මෙන්ම ගෝලීය උණුසුම පාලනය කිරීමටද ශ්රී ලංකාවට ගත හැකි අතිශය ප්රායෝගික හා සාර්ථක පියවරකි.
ශ්රී ලංකාවේ මුළු ජනගහනයෙන් 50% කට අධික පිරිසක් වෙසෙන්නේ වෙරළබඩ කලාපයේ බැවින්, කොළඹ, ගාල්ල, යාපනය, ත්රිකුණාමලය සහ පුත්තලම වැනි ප්රදේශ යටවීමෙන් මිලියන සංඛ්යාත ජනතාවක් දේශගුණික සරණාගතයන් බවට පත්වෙති. මෙසේ විස්ථාපනය වන ජනතාව ආරක්ෂිත මධ්යම කඳුකර ප්රදේශ (මහනුවර, නුවරඑළිය, බදුල්ල වැනි උස් භූමි) වෙත සංක්රමණය වීම නිසා කඳුකරයේ ඉඩම් හිඟය, ජල හිඟය සහ නායයාම් අවදානම අධික ලෙස ඉහළ යනු ඇත. එපමණක් නොව, කටුනායක ගුවන් තොටුපළ සහ කොළඹ වරාය වැනි ප්රධාන ආර්ථික මර්මස්ථාන මුහුදු පතුලට යාම මගින් රටේ සමස්ත ආර්ථික සහ විදේශ වෙළඳ පද්ධතිය මුළුමනින්ම අක්රිය වී යයි. කෙසේ වෙතත්, මෙම සමස්ත විනාශකාරී තත්ත්වය උද්ගත වන්නේ ගෝලීය අයිස් තට්ටු සියල්ලම මුළුමනින්ම දිය වී යාමෙන් වුවද, නේපාලයේ මෑතකදී සිදු වූ හිම කඩාවැටීම් වැනි සිදුවීම් දෙස බලන විට, අප මුලින් තක්සේරු කළාට වඩා අතිශය ශීඝ්ර ප්රවේගයකින් මෙම දේශගුණික තර්ජනය අප හමුවට පැමිණීමේ බරපතල අවදානමක් පවතී.
නේපාලයේ සිදුවූ ග්ලැෂියර් කඩාවැටීම යනු හුදෙක් කාලයක් තිස්සේ පැවති අනාවැකි හෝ චිත්රපටයක අඩංගු ගුප්ත ලෝක විනාශයක පෙරනිමිත්තක් ලෙස සලකා බිය විය යුතු දෙයක් නොවේ. එය මානව ක්රියාකාරකම් මගින් පෘථිවියේ කාලගුණික සමතුලිතතාව බිඳ හෙළීම නිසා පරිසරය විසින් ලබාදෙන පැහැදිලි සහ දැඩි විද්යාත්මක පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමකි. මෙවැනි ආපදාවන්ට මුහුණ දීමේදී සහ ඒවා පිළිබඳ දැනුවත්භාවය පැතිරවීමේදී, මිථ්යා මත වෙනුවට IPCC, WMO, NASA, NSIDC මෙන්ම ශ්රී ලංකාවේ කාලගුණ විද්යා දෙපාර්තමේන්තුව, ආපදා කළමනාකරණ මධ්යස්ථානය, වෙරළ සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව සහ NBRO වැනි නිල මූලාශ්ර පදනම් කරගත් යථාර්ථවාදී තොරතුරු භාවිත කිරීම අත්යවශ්ය වේ. මන්ද යත්, අවසාන ග්ලැෂියරය දිය වී යන තෙක් බලා නොසිට, පැරිස් ගිවිසුමේ ඉලක්ක සපුරාලීම, කාබන් විමෝචනය අවම කිරීම, කඩොලාන සහ ස්වාභාවික වෙරළ බාධක ආරක්ෂා කිරීම සහ විද්යාත්මක පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධති ශක්තිමත් කිරීම මගින් පමණක් මානව ශිෂ්ටාචාරයේ ඉදිරි පැවැත්ම තහවුරු කරගත හැකි බැවිනි.
නිරංජන් චාමින්ද කරුණාතිලක