ශ්රී ලංකා වෛද්ය ආඥා පනත සහ ඊට අනුබද්ධ වෛද්ය සේවා ව්යවස්ථාව යනු හුදෙක් පරිපාලන ලේඛනයක් පමණක් නොවේ; එය මෙරට සමස්ත නිදහස් සෞඛ්ය පද්ධතියේත්, රෝගී ආරක්ෂාවේත් නෛතික හා ව්යුහාත්මක පදනමයි. දැනට පවතින රාමුව තුළ ශ්රේණි වෛද්ය නිලධාරීන් සහ විශේෂඥ වෛද්ය නිලධාරීන් එකම පරිපාලන සහ නෛතික ව්යුහයක් ඇතුළත ඒකාබද්ධව කටයුතු කිරීම මෙරට සෞඛ්ය සේවාවේ පැවැත්ම තීරණය කළ ප්රධානතම සාධකය විය.
නමුත් අලුතින් විශේෂඥ වෛද්යවරුන් සඳහා පමණක් වෙන්වූ, වෙනමම ස්වාධීන පරිපාලනමය සේවා ව්යවස්ථාවක් හඳුන්වාදීමට අමාත්ය මණ්ඩල අනුමැතිය හිමිවීමත් සමඟ, සමස්ත සෞඛ්ය පද්ධතියම වෘත්තීයමය, නෛතිකමය සහ සේවා සම්පාදනය අතින් බරපතල අර්බුදයකට තල්ලු වීමේ දැඩි අනතුරක් නිර්මාණය වී ඇත.
වෘත්තීය ගැටුම්, බෙදීම් සහ වෛද්ය කාණ්ඩ අතර අසමගිය වර්ධනය වීම
මෙම පියවර මගින් වෛද්ය ක්ෂේත්රය තුළ ඇති කරන්නේ සුවකළ නොහැකි වෘත්තීය විඝටනයකි එකම ක්ෂේත්රයේ සේවය කරන වෛද්යවරුන් සේවා ව්යවස්ථා දෙකකට බෙදීම මගින් ඔවුන් අතර කෘතිම පාදක ශ්රේණිගත කිරීමක් නිර්මාණය වේ. මෙය මෙතෙක් පැවති සහජීවනය සහ අන්යෝන්ය ගෞරවය විනාශ කරමින් වෛද්යවරුන් අතර පංතිමය හා පරිපාලනමය ගැටුම් නිර්මාණය කිරීමට මග පාදයි.
වෛද්ය සේවය පරිපාලනමය වශයෙන් කොටස් දෙකකට වෙන් කිරීම මගින් මෙරට සමස්ත වෛද්ය ප්රජාවේ සාමූහික කේවල් කිරීමේ බලය එකිනෙකට වෙනස් අරමුණු සහිත සේවා ව්යවස්ථා දෙකක් පැවතීමෙන්, වෛද්ය අයිතිවාසිකම් හෝ සෞඛ්ය පද්ධතියේ ගැටලු වෙනුවෙන් වෛද්ය ප්රජාවට එකම හඬකින් පෙනී සිටීමේ ශක්තිය නැතිවී යනු ඇත.
රෝගී සත්කාර සීමාවන් මුළුමනින්ම කඩාවැටීමේ බරපතල අවදානම
ලංකාවේ සෞඛ්ය පද්ධතිය යථාර්ථවාදීව පවත්වාගෙන යන්නේ සීමිත විශේෂඥ වෛද්යවරුන් පිරිසක් සහ සමස්ත රෝහල් පද්ධතියේ 24 පැයේම සක්රීය සේවය සපයන ශ්රේණි වෛද්ය නිලධාරීන් විසිනි. හදිසි ප්රතිකාර, නිර්වින්දන කටයුතු, සාමාන්ය ශල්යකර්ම සහ සීසර් ශල්යකර්ම ඇතුළු අතිබහුතරයක් හදිසි ජීවිත ආරක්ෂක ප්රතිකාර සිදුකරන්නේ ශ්රේණි වෛද්යවරුන් විසිනි. එක් එක් වෛද්ය කාණ්ඩය සඳහා නියමිත සේවාවන් සේවා ව්යවස්ථාව මඟින් වෙන් කළහොත් ශ්රේණි වෛද්ය නිලධාරීන් විසින් ආවරණය කරන බොහෝ ප්රතිකාර නෛතික වශයෙන් කිරීමේ අයිතිය ඔවුන්ගෙන් ඉවත්වන බැවින් රෝගී සක්කාර සේවාවට දැඩි බලපෑමක් එල්ල කරනු ඇත.
පර්යන්ත හා ග්රාමීය සෞඛ්ය සේවයේ අවසානය:
විශේෂඥ වෛද්යවරුන් නොමැති හෝ හිඟ ග්රාමීය හා පර්යන්ත රෝහල්වල සම්පූර්ණ බර දරන ශ්රේණි වෛද්ය නිලධාරීන් පරිපාලනමය වශයෙන් හුදකලා කර තදබල ලෙස අධෛර්යමත් කිරීම හරහා, එම රෝහල්වල සේවාවන් කඩාවැටී ග්රාමීය ජනතාවගේ ජීවිත දැඩි අවදානමකට ලක්වේ. අත්යවශ්ය අවස්ථාවලදී පවා විශේෂඥ වෛද්යවරුන් වෙත වෙන්කොට දී ඇති ප්රතිකාර සේවාවන් ශ්රේණි වෛද්ය නිලධාරී වරුන් විසින් ඉටු කිරීම පිළිබඳව ඔවුන් දැඩි නෛතික ගැටලුවකට මුහුණදීමට සිදුවේ.එසේ වුවහොත් එම සේවා සැපයීමේ නෛතික අවදානම ශ්රේණි වෛද්ය නිලධාරීන් විසින් නොගැනීම තුළ රෝගී ජීවිත වලට බරපතල තර්ජනයක් එල්ල වනු ඇත.
කණ්ඩායම් ප්රවේශය (Team-based Care) බිඳවැටීම:
සෞඛ්ය සේවාව යනු හුදකලා තීරණ මත නොව ඒකාබද්ධ වෛද්ය කණ්ඩායම් (Multidisciplinary Teams) මත පදනම් වූවකි. පරිපාලනමය බෙදීම නිසා ඇතිවන වෘත්තීය මතභේද සෘජුවම බලපාන්නේ හදිසි ප්රතිකාර ප්රමාද වීම සහ රෝගී සත්කාරයේ ගුණාත්මකභාවය පහත වැටීම කෙරෙහිය.
නෛතික වගවීම සහ සායනික පරිපාලනය කඩාවැටීම
තනි සේවා ව්යවස්ථාවක් පවතින විට ජ්යෙෂ්ඨ හා කනිෂ්ඨ වෛද්යවරුන් අතර පරිපාලනමය බන්ධනය, නෛතික වගවීම සහ පාලන දාමය ඉතා පැහැදිලිය. එහෙත් ව්යවස්ථා දෙකක් මගින් මෙය දෙකඩ කළ විට වගකීම් පැහැරහැරීමේ නෛතික හිඩැස් ඇතිවේ.: හදිසි අවස්ථාවකදී සිදුවන වෛද්ය තීරණයකදී හෝ ප්රතිකාර ප්රමාදයකදී, නෛතික වගකීම සහ පරිපාලනමය වගවීම එකිනෙකා පිට පටවා ගැනීමේ දැඩි නෛතික හා පරිපාලනමය රික්තයක් නිර්මාණය වේ.
පාලන සහ පරිපාලන ගැටලු
එක් සේවා ව්යවස්ථාවක නිලධාරියෙකු වෙනත් ස්වාධීන සේවා ව්යවස්ථාවක නිලධාරියෙකුගේ පරිපාලන පාලනයට හා නියෝගවලට යටත් වන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව පරිපාලනමය හා නෛතික බාධාවන් මතුවේ.
1. පරිපාලනමය පාලන බලතල (Administrative Hierarchy & Chain of Command) බිඳවැටීම
වර්තමාන තත්ත්වය: දැනට පවතින තනි සේවා ව්යවස්ථාව යටතේ ජ්යෙෂ්ඨ වෛද්ය නිලධාරියා, විශේෂඥ වෛද්යවරයා සහ කනිෂ්ඨ/ශ්රේණි වෛද්ය නිලධාරියා යන සියල්ලන්ම සිටින්නේ එකම පරිපාලන ධූරාවලියකය. එහිදී නියෝග දීම, අධීක්ෂණය සහ පරිපාලනමය පාලනයට පැහැදිලි නීතිමය පදනමක් ඇත.
දෙකඩ වූ විට ඇතිවන ගැටලුව වන්නේ :විශේෂඥ වෛද්යවරුන් වෙනම සේවා ව්යවස්ථාවකටත්, ශ්රේණි වෛද්යවරුන් වෙනත් සේවා ව්යවස්ථාවකටත් අනුයුක්ත වූ විට, එක් සේවා ව්යවස්ථා රාමුවක සිටින නිලධාරියෙකුට වෙනත් ස්වාධීන සේවා ව්යවස්ථාවක සිටින නිලධාරියෙකුට පරිපාලනමය නියෝග (Administrative/Operational Orders) නිකුත් කිරීමට ඇති නෛතික බලය අහෝසි වේ හෝ අවහැර වේ. එකිනෙකට සම්බන්ධ නැති පරිපාලන ව්යුහයන් දෙකක් අතර “තමන්ගේ සේවා ව්යවස්ථාවට අදාළ නැති නියෝගයක්” පිළිපැදීමට පහළ නිලධාරියා නීතිමය වශයෙන් බැඳී නොසිටීමේ පරිපාලනමය හිඩැසක් මතුවේ.
හෙද ව්යවස්ථාව මගින් පාලනය වන හෙද කාර්ය මණ්ඩලයට වෛද්ය සේවා ව්යවස්ථාව යටතේ සිටින වෛද්යවරුන් නියෝග ලබා දෙන්නේ කෙසේද යන ප්රශ්නය මෙහිදී මතු විය හැක.
මෙය ඉතාම සාධාරණ, තර්කානුකූල සහ නීතිමය වශයෙන් අතිශය වැදගත් ප්රශ්නයකි.
වෛද්යවරුන් සහ හෙද නිලධාරීන් යනු සේවා ව්යවස්ථා දෙකක සිටින පිරිසක් වුවද, ඔවුන් අතර නියෝග ලබාදීම සහ පාලනය සිදුවන ආකාරයත්, යෝජිත “වෛද්ය සේවා ව්යවස්ථාව දෙකඩ කිරීමේදී” මතුවන ගැටලුවත් අතර සංකල්පීය සහ නෛතික වෙනසක් පවතී.
එම වෙනස නීතිමය හා පරිපාලනමය වශයෙන් පහත පරිදි විග්රහ කළ හැක:
1. වෛද්ය සහ හෙද සේවාවන් අතර පවතින්නේ “සාපේක්ෂ/වෛද්යමය නියෝග” මිස “පරිපාලනමය නියෝග” නොවේ
රාජ්ය සේවා ආයතන සංග්රහයට අනුව:
වෛද්ය නියෝග (Clinical Directives / Medical Orders): වෛද්යවරයෙකු විසින් හෙද නිලධාරියෙකුට ලබාදෙන්නේ රෝගී සත්කාරයට අදාළ නෛතික වෛද්ය උපදෙස් පමණි (උදා: ඖෂධ ලබාදීම, සේලයින් දීම, රෝගියා නිරීක්ෂණය). එය පාලනය වන්නේ වෛද්ය ආඥා පනත (Medical Ordinance) සහ සෞඛ්ය අමාත්යාංශයේ නිල පාලන ප්රතිපත්ති මාර්ගෝපදේශන මගිනි.
නමුත් වෛද්යවරයෙකුට හෙද නිලධාරියෙකුගේ නිවාඩු අනුමත කිරීම, විනය පාලනය කිරීම, කාර්යසාධන වාර්තා සකස් කිරීම හෝ මාරුවීම් තීරණය කිරීම වැනි පරිපාලනමය නියෝග ලබාදිය නොහැක. හෙද නිලධාරීන්ගේ පරිපාලනය සිදුවන්නේ හෙද සේවා ව්යවස්ථාව මගින් බලය පවරා ඇති හෙද නිලධාරිනියන් (Matron / Chief Nursing Officer) සහ රෝහල් අධ්යක්ෂවරයා මගිනි.
2. වෛද්ය සේවය (Medical Service) යනු හෙද සේවාව මෙන් නොව, රෝගියා සම්බන්ධයෙන් සෘජු නෛතික වගකීම සහ අවසන් තීරණ ගැනීමේ බලතල දරන තනි වෘත්තීය ධූරාවලියකි.
වෛද්ය සේවය තුළ විශේෂඥ වෛද්යවරයා සහ ශ්රේණි වෛද්යවරයා අතර පැවැතෙන්නේ හුදෙක් පරිපාලන සබඳතාවක් පමණක් නොවේ; එය සෘජු නෛතික අධීක්ෂණය සහිත සබඳතාවකි.
හෙද නිලධාරියෙකු වෛද්යවරයෙකුගේ උපදෙසක් අකුරටම ක්රියාත්මක කළ විට, එම වෛද්ය තීරණයේ නෛතික වගකීම හිමිවන්නේ උපදෙස දුන් වෛද්යවරයාට මිස හෙද නිලධාරියාට නොවේ.
නමුත් විශේෂඥ වෛද්යවරයෙකු සහ ශ්රේණි වෛද්යවරයෙකු අතර එම නෛතික වගකීම බෙදී යන ආකාරය ඉතා සංකීර්ණය. ඔවුන් සේවා ව්යවස්ථා දෙකකට වෙන් කළ විට, ශ්රේණි වෛද්යවරයා ගන්නා තීරණයකට හෝ සිදුවන ප්රමාදයකට “ඔහු මාගේ පරිපාලනමය හෝ සේවා ව්යවස්ථා ධූරාවලියට අයත් නිලධාරියෙකු නොවේ” යන පදනම මත විශේෂඥ වෛද්යවරයාට නෛතික වගකීමෙන් මිදීමට හෝ වගකීම මාරු කිරීමට නීතිමය ඉඩකඩක් (Legal Loophole) නිර්මාණය වේ.
හෙද සහ වෛද්ය සේවාවල කාර්යභාරය මුල සිටම එකිනෙකට වෙනස් සේවා දෙකක් ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත. නමුත් වෛද්ය සේවාව යනු තනි කණ්ඩායම් සේවාවකි
එම තනි කාණ්ඩය සේවා ව්යවස්ථා දෙකකට වෙන් කළ විට ඇතිවන ප්රධාන නීතිමය ගැටලුව වන්නේ:
1. නියෝග නිකුත් කිරීමේ නෛතික වලංගුභාවය: විශේෂඥ වෛද්යවරයා දෙන නියෝගයක් (Clinical / Operational Order) ශ්රේණි වෛද්යවරයා විසින් ක්රියාත්මක නොකළහොත්, වෙනත් සේවා ව්යවස්ථාවක සිටින නිලධාරියෙකුට එරෙහිව පරිපාලනමය විනය පියවර ගැනීමට විශේෂඥ වෛද්යවරයාට සෘජු බලයක් නැතිවීම.
2 රෝහල් කළමනාකරණය අවුල් වීම:
හෙද සේවයට මෙන් නොව, ශ්රේණි වෛද්යවරයාගේ සහ විශේෂඥ වෛද්යවරයාගේ රාජකාරි එකිනෙකට බද්ධ වී ඇත. එකම සේවයක කොටස්කරුවන් ලෙස එකම ව්යවස්ථාවක සිටින විට පවතින “නෛතික බැඳීම”, ව්යවස්ථා දෙකක් වූ විට “ස්වාධීන සේවා දෙකක නිලධාරීන් දෙදෙනෙකුගේ එකඟතාවයක්” බවට පමණක් පත්වීමේ නෛතික අවදානම මතුවේ.
කාර්ය සාධන අගයීම සහ පරිපාලන වගවීම
රාජ්ය සේවයේ විනය පාලනය, කාර්යසාධන ඇගයීම සහ රාජකාරි පැවරීම සිදුවන්නේ අදාළ සේවා ව්යවස්ථාව මගින් බලය පවරා ඇති ඉහළ නිලධාරියා විසිනි.
වෙනම සේවා ව්යවස්ථාවක් පවතින විට, විශේෂඥ වෛද්යවරයෙකුට ශ්රේණි වෛද්යවරයෙකුගේ විනය සම්බන්ධයෙන් හෝ රාජකාරි පැහැරහැරීමක් සම්බන්ධයෙන් හෝ කාර්ය සාධනය සම්බන්ධයෙන් සෘජු පරිපාලනමය ක්රියාමාර්ග ගැනීමට ඇති නෛතික බලතල නැතිවී යයි. මන්ද ඔවුන් එකම පරිපාලනමය ව්යුහයක කොටස්කරුවන් නොවන බැවිනි.
.හදිසි අවස්ථාවලදී ක්රියාත්මක වීමේ නෛතික අවදානම
රෝහලක හදිසි ශල්යකර්මයක් හෝ හදිසි ප්රතිකාරයක් අතරතුර විශේෂඥ වෛද්යවරයෙකු විසින් ශ්රේණි වෛද්යවරයාට හෝ නිර්වින්දන වෛද්යවරයාට ලබාදෙන නියෝගයක් ක්රියාත්මක කිරීමේදී යම් වෛද්ය නොසැලකිල්ලක් හෝ රෝගී අනතුරක් සිදු වූයේ යැයි සිතමු.
එවිට අධිකරණය හමුවේ නැගෙන ප්රධාන නෛතික ප්රශ්නය වන්නේ “වෙනස් සේවා ව්යවස්ථාවක සිටින නිලධාරියෙකු ලබා දුන් නියෝගයක් පිළිපැදීමට අනෙක් සේවා ව්යවස්ථාවේ නිලධාරියා නීතියෙන් බැඳී සිටියේද?” යන්නයි. පරිපාලන නීතියට අනුව සේවා ව්යවස්ථා දෙකක් අතර එවැනි සෘජු බලපැවරීමක් (Delegation of Powers) නොමැති නම්, වගකීම එකිනෙකා පිට පටවා ගැනීමේ දැඩි නෛතික හිඩැසක් නිර්මාණය වේ.
ජාත්යන්තර සම්මතයන්ට සහ අත්දැකීම්වලට පටහැනි වීම
ලොව කිසිදු සාර්ථක සෞඛ්ය පද්ධතියක් තුළ (UK NHS, India CHS, Australia, New Zealand) විවිධ වෛද්ය මට්ටම් සඳහා වෙනස් සේවා කොන්දේසි (Contracts) පැවතුණද, ඔවුන්ගේ පරිපාලනමය සහ නෛතික කොඳුනාරටිය බඳු රාමුව දෙකඩ කර නැත.
එක්සත් රාජධානියේ : විශේෂඥ වෛද්යවරුන් සහ විශේෂඥ නොවන වෛද්යවරුන් සඳහා වෙනස් කොන්ත්රාත් පැවතුණද, ඔවුන් අයත් වන්නේ තනි සෞඛ්ය පරිපාලන සහ ජාතික සෞඛ්ය පද්ධති රාමුවටයි.
ඉන්දියාවේ විශේෂඥ සහ සාමාන්ය වෛද්ය ලෙස උප-කොටස් තිබුණද, සියලු දෙනා පාලනය වන්නේ “CHS Rules” නමැති තනි සේවා ව්යවස්ථාවෙනි.
ලෝකය තනි ඒකාබද්ධ රාමුවක් තුළ කණ්ඩායම් හැඟීම ආරක්ෂා කරද්දී, ශ්රී ලංකාව තුළ මෙසේ සේවා ව්යවස්ථා දෙකක් හැදීම ජාත්යන්තර සෞඛ්ය පරිපාලන සම්මතයන්ටද පටහැනිය.
විශේෂඥ වෛද්යවරුන් සඳහා වෙනම සේවා ව්යවස්ථාවක් හඳුන්වාදීම යනු හුදෙක් පරිපාලනමය සංශෝධනයක් නොව, මෙරට සෞඛ්ය පද්ධතියේ නෛතික වගවීම, වෘත්තීය එකමුතුව සහ රෝගී සත්කාරය විනාශ කර දමන අතිශය බරපතල අඥාන තීරණයකි.
එක් සෞඛ්ය පද්ධතියක් තුළ වෙන් වෙන්වූ පරිපාලනමය රාමූන් තනමින් වෛද්ය ප්රජාව දෙකඩ කර වෘත්තීය සමිති බලය හීන කිරීමට උත්සාහ කරනු වෙනුවට, සෞඛ්ය බලධාරීන් කළ යුත්තේ සියලුම වෛද්යවරුන්ගේ වෘත්තීය අයිතිවාසිකම් සහ ගෞරවය සුරකිමින් පවතින ඒකාබද්ධ සේවා ව්යවස්ථාව තවදුරටත් ශක්තිමත් කිරීමයි. එසේ නොමැතිව ගනු ලබන මෙවැනි හුදකලා තීරණවල අවසන් ගොදුර බවට පත්වන්නේ මෙරට අහිංසක රෝගී ජනතාවගේ ජීවිත බව වටහා ගත යුතුය.
නීතිඥ වෛද්ය පාලිත බණ්ඩාර සුබසිංහ