ශ්රී ලංකාවේ සෞඛ්ය ක්ෂේත්රයේ අතිශය සවිමත් යදමක් බඳු රෝහල් පද්ධතිය පිළිබඳ නැවත කතාබහක් ඇති කරමින් ජනාධිපති අනුර කුමාර දිසානායක ප්රසිද්ධ ජන හමුවකදී කළ බව සඳහන් වන ප්රකාශයක් මේ දිනවල සමාජ අවධානයට ලක්ව තිබේ. එහිදී නිශ්චිත හේතුවක් නොමැතිව රෝහල් වෙත පැමිණීමේ ප්රවණතාවක් සමාජයේ ඇති බවත්, ඇතැම් විට නගරයට හෝ සතිපොළට පැමිණෙන අතරතුර පවා රෝහලට ගොඩවීමට තරම් එම ප්රවණතාව වර්ධනය වී ඇති බවත් පෙන්වා දී තිබේ. මෙය හුදෙක් “මිනිස්සු වැඩිපුර ඉස්පිරිතාලේ යති” යන සරල ප්රකාශයකින් අවසන් කළ හැකි කරුණක් නොවේ. එය ශ්රී ලංකාවේ සෞඛ්ය සංස්කෘතිය තුළ සිදුව ඇති විශාල පරිවර්තනයක් පිළිබඳ ගැඹුරු සමාජ කතිකාවකට දොර විවෘත කරන කරුණකි.
එසේම, මෙවැනි ප්රකාශයක් සෞඛ්ය ප්රතිපත්තියක් බවට පත් කිරීමට පෙර එහි අර්ථය නිවැරදිව වටහා ගැනීම අත්යවශ්යය. රෝහලකට පැමිණෙන සෑම රෝගියකුම අනවශ්ය රෝගියකු ලෙස සැලකීම හෝ රෝහලට යාම අධෛර්යමත් කිරීම මෙහි අරමුණ විය නොහැකිය. සැබෑ ප්රශ්නය වන්නේ කුමන රෝග ලක්ෂණයකදී, කුමන මට්ටමේ සෞඛ්ය සේවාවක් වෙත යා යුතුද යන්න පිළිබඳ සමාජයේ ඇති අවබෝධයයි.
නූතන රෝහල් පද්ධතිය ශ්රී ලංකාවේ සෞඛ්ය සේවයේ ප්රධාන පිවිසුම බවට පත්වීමට පෙර, මෙරට ගම්මානවල සෞඛ්යය පිළිබඳ වෙනම සමාජීය දැනුම් පද්ධතියක් පැවතිණි. එය අද අප හඳුන්වන ආකාරයේ නිල “ප්රාථමික සෞඛ්ය සේවා මධ්යස්ථානයක්” නොවුණද, මිනිසුන්ගේ දෛනික ජීවිතය සමඟ බැඳී තිබූ සෞඛ්ය සංස්කෘතියකි.
කුඩා තුවාලයකට අත් බෙහෙතක්, උළුක්කුවකට තෙල් සාත්තුවක්, සන්ධි වේදනාවකට දේශීය ප්රතිකාරයක්, ඇතැම් සුළු රෝග තත්ත්වයකදී නිවසේදී කරන ප්රතිකාරයක්, ඖෂධීය ශාක පිළිබඳ දැනුමක්, ආහාර හා විවේකය පිළිබඳ වැඩිහිටියන්ගේ උපදෙස්, ඇතැම් ජන විශ්වාස හා කෙම් ක්රම ආදී විවිධ අංග එහි පැවතිණි. ජනපතිවරයා එහිදී පැවසූ “කොත්තමල්ලි පානය” වැනි සරල ගෘහස්ථ ප්රතිකාර පිළිබඳ දැනුමද මේ සංස්කෘතියේ කොටසක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
එවැනි දැනුමක් තිබීමෙන් සෑම රෝගයකටම ගෙදරදී ප්රතිකාර කළ හැකි බවක් අදහස් නොවේ. එහෙත් සුළු අසනීපයකදී කළ යුත්තේ කුමක්ද, වෛද්යවරයකු හමුවිය යුත්තේ කවදාද, රෝහලකට යා යුත්තේ කවදාද යන්න පිළිබඳ සමාජීය තීරණ ගැනීමේ හැකියාවක් එම සංස්කෘතිය තුළ තිබූ බව පෙනේ.
ගමේ වෙද මහතා එම සමාජ පද්ධතියේ එක් වැදගත් පුද්ගලයෙකු විය. ඔහුගේ දැනුම බොහෝ විට පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට පැමිණියේය. ඖෂධීය ශාක හඳුනා ගැනීම, ඒවා භාවිත කිරීම, තෙල් හා වෙනත් ඖෂධ සකස් කිරීම, කැඩුම්-බිඳුම් හා සන්ධි ආබාධ පිළිබඳ ප්රතිකාර වැනි දැනුම් ක්ෂේත්ර ඇතැම් පවුල් හා පරම්පරා තුළ සුරැකිණි.
එහෙත් එවැනි දැනුමක් තිබීමෙන් එහි සෑම ප්රතිකාරයක්ම නූතන වෛද්ය විද්යාව විසින් තහවුරු කර ඇති බවක් අදහස් නොවේ. ඒ දෙක එකිනෙක සමඟ පටලවා ගැනීමෙන් ජන වෙදකම පිළිබඳ නිවැරදි කතිකාවක් ගොඩනැගිය නොහැකිය. අප කළ යුත්තේ ජන වෙදකමේ ඇති දැනුම විද්යාත්මකව පරීක්ෂා කළ හැකි කොටස් සඳහා පර්යේෂණ සිදු කිරීමත්, ආරක්ෂිත බව තහවුරු කළ හැකි ක්රම සංරක්ෂණය කිරීමත්, හානිකර ක්රම පිළිබඳ ජනතාව දැනුවත් කිරීමත්ය.
අතීත ජන සමාජයේ පැවැති සාම්ප්රදායික කෙම් ක්රම පිළිබඳව කතා කිරීමේදී විශේෂයෙන් ප්රවේසම් විය යුතුය. එහි සියලු ප්රතිඵල නූතන වෛද්ය විද්යාත්මක පරීක්ෂණ මගින් තහවුරු වී ඇතැයි පැවසීම නිවැරදි නොවේ. එහෙත් ඒවායේ පැවැත්ම සම්පූර්ණයෙන්ම නොසලකා හැරීමද සමාජයේ සෞඛ්ය සංස්කෘතියේ ඉතිහාසය පිළිබඳ වැදගත් කොටසක් අහිමි කර ගැනීමකි.
මෙහිදී ප්ලේසිබෝ බලපෑම (Placebo effect) පිළිබඳවද හඳුනාගත යුතුය. ප්ලේසිබෝ බලපෑම යනු කිසියම් ප්රතිකාරයක රසායනික හෝ නිශ්චිත ජෛව වෛද්ය ක්රියාකාරීත්වයක් තහවුරු කිරීමක් නොව, ප්රතිකාරය පිළිබඳ පුද්ගලයාගේ අපේක්ෂාව, සන්දර්භය සහ රෝග අත්දැකීම අතර සම්බන්ධතාව නිසා රෝග ලක්ෂණ පිළිබඳ අත්දැකීමේ වෙනසක් ඇති වීමයි. මේ නිසා කෙම් ක්රම, ගෘහස්ථ ප්රතිකාර, ඖෂධීය ශාක පිළිබඳ දැනුම සහ ජන වෛද්ය අත්දැකීම් අතරින් විද්යාත්මකව පරීක්ෂා කළ හැකි කරුණු වෙන්කර හඳුනාගැනීම අත්යවශ්යය.
මෙය ශ්රී ලංකාවට පමණක් සීමා වූ කතිකාවක් නොවේ. ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය මේ වන විට සාම්ප්රදායික, අනුපූරක හා ඒකාබද්ධ වෛද්ය ප්රවේශයන් (Traditional, Complementary and Integrative Medicine) කෙරෙහි නව අවධානයක් යොමු කර තිබේ.
2025–2034 කාලය සඳහා ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය විසින් සම්මත කළ ගෝලීය සාම්ප්රදායික වෛද්ය උපායමාර්ගයේ ප්රධාන අරමුණු අතර සාම්ප්රදායික වෛද්ය ක්රම පිළිබඳ සාක්ෂි පදනම ශක්තිමත් කිරීම, ආරක්ෂාව හා ගුණාත්මකභාවය තහවුරු කරන නියාමන ක්රම ශක්තිමත් කිරීම, ආරක්ෂිත හා ඵලදායී ක්රම සෞඛ්ය පද්ධති සමඟ සුදුසු ආකාරයෙන් ඒකාබද්ධ කිරීම සහ ප්රජාව සවිබල ගැන්වීම ඇතුළත් වේ. ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය විසින් “ඒකාබද්ධ වෛද්ය විද්යාව” (Integrative Medicine) යන්නද අර්ථ දක්වන්නේ ජෛව වෛද්ය දැනුම සමඟ සාම්ප්රදායික හා අනුපූරක වෛද්ය දැනුම, කුසලතා සහ ක්රම සාක්ෂි මත පදනම් වූ අන්තර්විෂය ප්රවේශයකින් භාවිත කිරීමක් ලෙසය.
ඒ අනුව ලෝකයේ නව ප්රවණතාව “නූතන වෛද්ය විද්යාවට එරෙහිව ජන වෙදකම” නොව, “සාක්ෂි සහ ආරක්ෂාව මත පදනම්ව ප්රයෝජනවත් දැනුම හඳුනාගෙන එය සෞඛ්ය පද්ධතිය තුළ නිසි තැනකට ගෙන ඒම” බව පැහැදිලිය.
සෑම සුළු රෝග ලක්ෂණයකටම මහා රෝහලක් වෙත යන පද්ධතියක් කිසිදු රටකට කාර්යක්ෂමව පවත්වාගෙන යා නොහැකිය. ප්රාථමික මට්ටමේදී රෝගියා ඇගයීම, මූලික ප්රතිකාර ලබාදීම, සෞඛ්ය උපදෙස් ලබාදීම, රෝග වැළැක්වීම, අවදානම් තත්ත්ව හඳුනාගැනීම සහ අවශ්ය විට ඉහළ මට්ටමේ සේවාවකට යොමු කිරීම සෞඛ්ය පද්ධතියේ මූලික කාර්යයකි. එබැවින් “රෝහල් ගමන” අඩු කිරීමේ කතාබහකට වඩා වැදගත් වන්නේ සෞඛ්ය සේවාවේ මට්ටම් නිවැරදිව භාවිත කිරීමේ සංස්කෘතියක් ගොඩනැගීමයි.
මෙහිදී එක් කරුණක් කිසිසේත් අමතක කළ නොහැකිය. පපුවේ වේදනාවක්, හදිසි හුස්ම ගැනීමේ අපහසුවක්, අධික රුධිර වහනයක්, අංශභාගයට සමාන හදිසි ලක්ෂණයක්, සිහි නැතිවීමක්, බරපතළ අනතුරක්, දරුණු ආසාදන ලක්ෂණ හෝ දිගින් දිගටම පවතින බරපතළ රෝග ලක්ෂණ ඇති විට රෝහලකට යාම අත්යවශ්ය විය හැකිය.
එබැවින් රෝහලට යාම “අනවශ්ය ක්රියාවක්” ලෙස අර්ථකථනය කිරීම බරපතළ වැරැද්දකි. ප්රශ්නය රෝහලට යාම නොවේ. රෝහලට යා යුතු අවස්ථාවත්, රෝහලට නොගොස් මූලික ප්රතිකාරයකින් හෝ ප්රාථමික සෞඛ්ය සේවාවකින් ආරම්භ කළ හැකි අවස්ථාවත් හඳුනාගැනීමයි.
අවසානයේ සෞඛ්ය පද්ධතියක සාර්ථකත්වය මැනිය යුත්තේ රෝහල් දොරටුවෙන් ඇතුළු වන රෝගීන් සංඛ්යාවෙන් පමණක් නොවේ. නිවැරදි රෝගියා, නිවැරදි අවස්ථාවේදී, නිවැරදි ප්රතිකාර මට්ටම වෙත ළඟා වන්නේද යන්නෙනි.
එය සාක්ෂාත් කරගැනීමට නම් අපට අවශ්ය වන්නේ රෝහලෙන් ජනතාව ඈත් කිරීම නොව, සෞඛ්ය සේවාවේ නිවැරදි දොරටුව හඳුනාගැනීමට ජනතාවට හැකියාව ලබාදීමයි.