පසුගිය දශකය පුරා දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ ලෝක සංවාදයේ නිතර ඇසුණු ප්රධාන යෙදුමක් වූයේ “දේශගුණික හදිසි තත්ත්වය” (Climate Emergency) යන්නයි. ලෝකය උණුසුම් වෙමින් පවතින බවත්, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස අධික උෂ්ණත්වය, නියඟ, අධික වර්ෂාපතනය, ගංවතුර, සුළි කුණාටු, ලැව්ගිනි, ග්ලැසියර දියවීම සහ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම වැනි සිදුවීම් තීව්ර වෙමින් පවතින බවත් එම යෙදුම තුළින් අවධාරණය කෙරිණි. මුලදී විද්යා ප්රබන්ධ ගණයෙහි ලා සිතන්නට වූ මේවා අප හමුවට එන සැබෑ බිහිසුණු අභියෝග බව මේ වන විට මනාව පසක් වෙමින් තිබේ.
එමෙන්ම, මේ වන විට දේශගුණික අර්බුදය පිළිබඳ ගෝලීය සංවාදය තවත් පියවරක් ඉදිරියට ගොස් තිබේ. ඒ “දේශගුණික යුක්තිය” (Climate Justice), “දේශගුණික ණය” (Climate Debt), “අලාභ හා හානි” (Loss and Damage) වැනි යෙදුම් දේශගුණික විපත් පිළිබඳ ජාත්යන්තර කතිකාවේ මධ්යයට එක් කරමිනි.
එයට හේතුව සරලය. දේශගුණික විපර්යාසයෙන් සිදුවන හානි සියලු රටවල් අතර සමානව බෙදී නොයන අතර, එම අර්බුදය නිර්මාණය කිරීමට සියලු රටවල් සමාන ප්රමාණයකින් දායක වී ද නොමැත.
මෙය වඩාත් පැහැදිලිව පෙනෙන්නට වූයේ 2026 අගෝස්තු 26 වැනිදා නේපාලය හා චීනයේ ටිබෙට් ස්වයං පාලන කලාපය අතර හිමාලය ආශ්රිත ප්රදේශයට බලපෑ දැවැන්ත ක්ෂණික ගංවතුරෙන් පසුවය. නේපාලයේ රසුවා ඇතුළු ප්රදේශවලට බලපෑ මෙම ව්යසනයට ඉහළ කඳුකරයේ අයිස්, පාෂාණ සහ ජලය සම්බන්ධ වූ හදිසි සිදුවීමක් හේතු වී ඇති බව මූලික තොරතුරු පෙන්වා දෙයි. ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය පවා වාර්තා කර ඇත්තේ ටිබෙට් ප්රදේශයෙන් භෝටේ කොෂි ගංගාව වෙත හදිසියේ ජලය පැමිණීම මෙම ගංවතුරට සම්බන්ධ වූ බවත්, එය ඉහළ ප්රදේශයක සිදු වූ අයිස් කඳු කඩා වැටීමක් සහ තාවකාලික ජල රැඳවුමක් සමඟ සම්බන්ධ විය හැකි බවත්ය.
මෙය සාමාන්ය ගංවතුරක් නොවේ. තත්පර කිහිපයක් ඇතුළත ගොඩනැගිලි, පාලම්, මාර්ග සහ නිවාස විනාශ කර දැමිය හැකි අතිශය වේගවත් ක්ෂණික ගංවතුරක් (Flash Flood) සහ මඩ–පාෂාණ ප්රවාහයකි. අගෝස්තු 26 වැනිදා ඇති වූ මෙම ව්යසනයෙන් නේපාලය සහ ටිබෙට් ප්රදේශ දෙකෙහිම විශාල ජීවිත හානි සිදුවූ අතර, පසුව වාර්තා වූ සංඛ්යා අනුව මියගිය සහ අතුරුදන් වූ සංඛ්යාව දහස් ගණනකට ළඟා වී තිබේ.
ඒ අනුව, මෙය දේශගුණික විපතක් ද යන්න යළි විමසා බැලෙන තත්ත්වයක් උද්ගතව ඇත. මෙහිදී විද්යාත්මකව වැදගත් කරුණක් තිබේ. සෑම ගංවතුරක්ම හෝ සෑම හිමකඳු කඩා වැටීමක්ම සෘජුවම “දේශගුණික විපතක්” යැයි ප්රකාශ කළ නොහැකිය. නේපාල–ටිබෙට් ව්යසනයට හේතු වූ නිශ්චිත භූ විද්යාත්මක ක්රියාවලිය පිළිබඳ පර්යේෂණ තවමත් සිදුවෙමින් පවතී. එහෙත් අධික උෂ්ණත්වය, ග්ලැසියර දියවීම, හිම සහ අයිස් ස්ථාවරත්වය අඩුවීම වැනි දේශගුණික වෙනස්කම් ඉහළ කඳුකර පරිසර පද්ධතිවල අවදානම වැඩි කළ හැකි බවට ශක්තිමත් විද්යාත්මක සාක්ෂි පවතී. මෙම ව්යසනයට පෙර දින කිහිපයේ නේපාල හිමාල ප්රදේශයේ අසාමාන්ය උණුසුම් තත්ත්වයක් පැවති බවට ද පර්යේෂකයන් පෙන්වා දී ඇත. එය මෙම විශේෂිත ග්ලැසියර කඩා වැටීමට සෘජු හේතුවක් ලෙස මේ මොහොතේ තීරණාත්මකව ප්රකාශ කිරීමට තවමත් ඉක්මන් වුවත්, උණුසුම් වෙමින් පවතින හිමාල පරිසරයේ අවදානම පිළිබඳ බරපතළ ප්රශ්නයක් එමඟින් මතුවේ.
දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ කතා කරන විට නිතරම සඳහන් වන අගය වන්නේ පූර්ව කාර්මික යුගයට සාපේක්ෂව සෙල්සියස් අංශක 1.5ක උෂ්ණත්ව ඉහළ යාමය. කෙසේ වෙතත්, මෙහිදී වැදගත් විද්යාත්මක නිවැරදි කිරීමක් අවශ්යය. “කාර්මික යුගය ආරම්භ වී වසර 150කට අඩු කාලයකදී ලෝක උෂ්ණත්වය අංශක 1.5කින් ඉහළ ගොස් ඇත” යන්න සරලව ප්රකාශ කිරීම නිවැරදි නොවේ. දේශගුණ විද්යාවේ සාමාන්යයෙන් භාවිත වන්නේ 1850–1900 කාලය පූර්ව කාර්මික පදනමක් ලෙස ගෙන සිදු කරන සංසන්දනයකි.
2024 වසරේ ලෝක සාමාන්ය මතුපිට උෂ්ණත්වය එම පදනමට වඩා සෙල්සියස් අංශක 1.55ක් පමණ ඉහළ ගොස් තිබූ බව ලෝක කාලගුණ විද්යා සංවිධානය තහවුරු කළේය. 2025 ද වාර්තාගත උණුසුම්ම වසර තුන අතරට පැමිණි අතර, 2015–2025 වසර එකොළහම වාර්තාගත උණුසුම්ම වසර එකොළහ විය. තවද, 2026 අගෝස්තු මාසයේ ලෝක සාමාන්ය මතුපිට වායු උෂ්ණත්වය පූර්ව කාර්මික මට්ටමට වඩා අංශක 1.65කින් ඉහළ ගොස් තිබූ අතර, එය 2023 ජූලි සමඟ වාර්තාගත උණුසුම්ම මාසය ලෙස සම තත්ත්වයට පත්ව තිබේ.
එහෙත් එක් මාසයක් හෝ එක් වසරක් 1.5°C ඉක්මවා යාම පැරිස් ගිවිසුමේ දිගුකාලීන 1.5°C ඉලක්කය නිල වශයෙන් අසාර්ථක වී ඇති බවට සමාන නොවේ. එම ඉලක්කය දිගුකාලීන ගෝලීය සාමාන්ය උණුසුම සම්බන්ධ ඉලක්කයකි. කෙසේ වෙතත්, වසරින් වසර එම සීමාව ආසන්න වීම ලෝකය ගමන් කරමින් සිටින අවදානම් දිශාව පිළිබඳ බරපතළ අනතුරු ඇඟවීමකි.
එසේ නම්, “දේශගුණික ණය” යනු කුමක්ද? යන පැනයත් සමඟ දේශගුණික යුක්තිය පිළිබඳ ප්රශ්නය ද මතුවෙයි.
කාර්මික විප්ලවයෙන් පසු ගල් අඟුරු, ඛනිජ තෙල් සහ ස්වාභාවික වායු භාවිතය මත ගොඩනැගුණු කාර්මික සංවර්ධනය ලෝක ආර්ථිකය විශාල ලෙස වෙනස් කළේය. එම සංවර්ධනයේ වාසිය මුලින්ම ලැබුණේ අද දියුණු රටවල් ලෙස හඳුන්වන රටවලටය. ඒ සමඟ වායුගෝලයට විශාල කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ප්රමාණයක් එක් විය. ඓතිහාසික වගකීම පිළිබඳ දත්ත මෙහිදී ඉතා වැදගත්ය. ගෝලීය කාබන් අයවැය (Global Carbon Budget) දත්ත මත පදනම් වූ Our World in Data අනුව, 2024 වන විට එක්සත් ජනපදයේ සමුච්චිත CO₂ විමෝචනය ටොන් බිලියන 434.87ක් පමණ වන අතර, චීනයේ එය බිලියන 285.09ක් සහ රුසියාවේ බිලියන 122.81ක් පමණ වේ. යුරෝපා සංගමයේ ද ඓතිහාසික දායකත්වය ඉතා විශාලය.
එසේ වුවද, අද වන විට එම විමෝචනයේ චිත්රය වෙනස් වී තිබේ. 2024දී චීනය ලෝක CO₂ විමෝචනයෙන් සියයට 31.84කට පමණ දායක වූ අතර, එක්සත් ජනපදය සියයට 12.71කට ද, ඉන්දියාව දළ වශයෙන් සියයට 8කට ආසන්න ප්රමාණයකට ද දායක වී ඇත.
එබැවින් දේශගුණික යුක්තිය පිළිබඳ සාකච්ඡාව “බටහිර රටවල් පමණක් වැරදිකරුවන්ය” යන සරල තර්කයකට සීමා කළ නොහැකිය. අද විශාල විමෝචකයන් වන චීනය, ඇමරිකාව, ඉන්දියාව, රුසියාව සහ අනෙකුත් රටවල් සියල්ලටම අනාගත විමෝචන අඩු කිරීමේ වගකීමක් තිබේ. එහෙත් ඒ සමඟම ඉතිහාසයේ වායුගෝලයට එක් කළ කාබන් ප්රමාණය සහ එමඟින් ලබාගත් ආර්ථික වාසි නොසලකා හැරිය නොහැකිය.
දේශගුණික “ණය” යන සංකල්පය මතුවන්නේ එතැනිනි. එය සාමාන්ය බැංකු ණයක් මෙන් නීතියෙන් නියම කළ, එක් රටක් තවත් රටකට අනිවාර්යයෙන් ගෙවිය යුතු නිශ්චිත මුදලක් නොවේ. එය දේශගුණික අර්බුදය නිර්මාණය කිරීමට විශාල වශයෙන් දායක වූ රටවල්, එයින් අඩුවෙන් දායක වූ නමුත් දැඩි ලෙස පීඩා විඳින රටවලට මුදල්, තාක්ෂණය, අනුවර්තන ආධාර, ආපදා ප්රතිසාධන සහ අලාභ හා හානි සඳහා සහාය ලබාදිය යුතුය යන දේශගුණික යුක්තියේ දේශපාලන හා සදාචාරාත්මක තර්කයයි.
මෙයට කාර්මික බලවත් රටවල් ඉදිරිපත් කරන ප්රතිතර්කය ද සරලය. කාර්මිකකරණය ලෝකයට කාබන් විමෝචනය පමණක් ලබා දී නැත. එය විදුලිය, ප්රවාහන පද්ධති, වෛද්ය විද්යාව, කර්මාන්ත, තාක්ෂණය, සන්නිවේදනය, ආහාර නිෂ්පාදනය සහ ආර්ථික වර්ධනය ද ලබා දී තිබේ. එබැවින් “කාබන් විමෝචනය කළ සියල්ලෝම ලෝකයට කළේ හානියක් පමණි” යන ප්රකාශය ද සාධාරණ නොවේ. නමුත් මෙහි ඇති මූලික ප්රශ්නය වෙනත් එකකි. එම සංවර්ධනයෙන් ලැබුණු ප්රතිලාභ කවුරුන් භුක්ති වින්දේද? එහි පාරිසරික පිරිවැය අද කවුරුන් ගෙවමින් සිටීද?
හිමාලයේ කුඩා රටක් වන නේපාලය මේ ප්රශ්නයට උදාහරණයකි. එහි දායකත්වය ගෝලීය උණුසුමට සාපේක්ෂව ඉතා සුළු වුවත්, ග්ලැසියර, හිම කඳු සහ කඳුකර පරිසරය මත පදනම් වූ රටක් ලෙස දේශගුණික විපර්යාසයට එහි අවදානම ඉහළය. අද නේපාලයේ ප්රශ්නය වන්නේ තමන්ට අවශ්ය සංවර්ධනය සිදු කර ගැනීමට පෙර ලෝකය උණුසුම් වී තිබීම පමණක් නොවේ. ඔවුන්ගේ කඳුකර පරිසරයේ වෙනස්කම්, ග්ලැසියර දියවීම, හදිසි ගංවතුර, නායයෑම් සහ ජල සම්පත් සම්බන්ධ අවදානම් සමඟ ජීවත් වීමට සිදුවීමයි.
දේශගුණික යුක්තිය පිළිබඳ ජාත්යන්තර සාකච්ඡාවේ වඩාත් වැදගත් සංකල්පයක් බවට පත්ව ඇත්තේ අලාභ හා හානි (Loss and Damage) යන්නයි. දේශගුණික විපර්යාසයට අනුවර්තනය වීමට මුදල් ලබාදීම එක දෙයකි. එහෙත් දේශගුණික විපතක් නිසා රටක නිවාස, මාර්ග, ගොවිබිම්, ජීවනෝපාය, සංස්කෘතික උරුමය හෝ මිනිස් ජීවිත විනාශ වූ පසු ඒවායේ සියලු හානි “අනුවර්තනය” කිරීමෙන් පමණක් ආපසු ලබාගත නොහැකිය. ඒ නිසා දේශගුණික විපත් නිසා දැනටමත් සිදුවී ඇති හානි වෙනුවෙන් ජාත්යන්තර මූල්ය සහාය ලබාදීම පිළිබඳ ඉල්ලීම දැඩි වී තිබේ.
මේ සංකල්පය 2022 ඊජිප්තුවේ COP27 සමුළුවේදී වඩාත් වැදගත් දේශපාලන ජයග්රහණයක් අත්කර ගත් අතර, පසුව දේශගුණික අලාභ හා හානි සඳහා අරමුදල් යාන්ත්රණයක් ගොඩනැගීම පිළිබඳ කටයුතු ඉදිරියට ගියේය. එහෙත් තවමත් මූලික ගැටලුව වන්නේ කවුරුන් කොපමණ ගෙවිය යුතුද? කාටද? කුමන හානි සඳහාද? යන්නයි.
හිමාලය වැනි උස් කඳුකර ප්රදේශවල අයිස්, හිම, පාෂාණ සහ ජලය අතර සම්බන්ධතාවය දේශගුණික උණුසුම සමඟ වෙනස් වේ. ග්ලැසියර කුඩා වීම, හිම දියවීම, ග්ලැසියර විල් විශාල වීම සහ කඳු බෑවුම්වල ස්ථාවරත්වය වෙනස් වීම නිසා ඇතැම් ආපදා අවදානම් ඉහළ යා හැකිය.
ඒ නිසා අයිස්–පාෂාණ කඩා වැටීම් සහ ඒවා මගින් ඇතිවන ක්ෂණික ගංවතුර වැනි සිදුවීම් පිළිබඳ අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධති තවදුරටත් ශක්තිමත් කළ යුතුය. 2026 නේපාල–ටිබෙට් ව්යසනයෙන් ද පැහැදිලි වන්නේ එවැනි පද්ධති, දේශසීමා හරහා දත්ත හුවමාරුව සහ කාලෝචිත ඉවත් කිරීමේ සැලසුම් කෙතරම් වැදගත්ද යන්නයි.
නේපාලය අපෙන් දුරස්ථ හිමාල කඳුකර රටක් වුවත්, එහි ප්රශ්නය අපට අදාළ නොවන බව කිව නොහැකිය.
ශ්රී ලංකාව ද දේශගුණික විපර්යාසයේ බලපෑම්වලට මුහුණ දෙමින් සිටී. අධික වර්ෂාපතනය, ගංවතුර, නායයෑම්, නියඟ, උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම, මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම සහ වෙරළ ඛාදනය වැනි අවදානම් ඉදිරියේදී වඩාත් වැදගත් වනු ඇත. එසේ නම් ශ්රී ලංකාව වැනි රටවල් ද අනාගතයේදී මෙවැනි ප්රශ්නයක් අසනු ඇත.
අප ගෝලීය දේශගුණික අර්බුදයට කොපමණ දායක වූවාද? එයට සාපේක්ෂව අපට සිදුවන හානිය කොපමණද? එම හානි සඳහා වගකීම දරන්නේ කවුද?
මෙය මුදල් ඉල්ලා සිටීමක් පමණක් නොවේ. එය ලෝකයේ සංවර්ධන ආකෘතිය පිළිබඳ ප්රශ්නයකි.
කාර්මික විප්ලවයේ සිට ලෝකය සංවර්ධනය වූ ආකාරය, එහි වාසි බෙදී ගිය ආකාරය සහ එහි පාරිසරික පිරිවැය බෙදී යන ආකාරය අතර විශාල පරතරයක් තිබේ. දේශගුණික යුක්තිය යනු එම පරතරය පිළිබඳ ප්රශ්නයකි. අද ලෝකය මුහුණ දෙන අභියෝගය තවදුරටත් “දේශගුණික විපර්යාසයක් සිදුවේද?” යන්න නොවේ. මේ වන විටත් එය සිදුවෙමින් පවතී.
ප්රශ්නය වන්නේ එහි මිල ගෙවන්නේ කවුරුන්ද? යන්නය. ග්ලැසියරයක් කඩා වැටෙන විට එහි හිම, පාෂාණ සහ මඩ සමඟ ගලා යන්නේ ජලය පමණක් නොවේ. මිනිසුන්ගේ ජීවිත, නිවාස, වාසභූමි, ජීවනෝපාය සහ අනාගතය ද එයට හසුවේ. එම විනාශයේ වගකීම වායුගෝලයේ කොතැනකවත් සීමා කර තැබිය නොහැකිය.
එබැවින් “දේශගුණික ණය” යන ද ණය ගැති භාවයක්මය. ඒකාන්ත වශයෙන්ම එම වචනය ඉදිරියේදී තවත් නිතර ඇසෙනු ඇත. එය අවසානයේ මුදල් පිළිබඳ ප්රශ්නයකට වඩා වැඩි දෙයක් විය හැකිය.