කොළඹ ජාත්යන්තර පොත් ප්රදර්ශනය මේ වන විටත් බණ්ඩාරනායක ජාත්යන්තර සම්මන්ත්රණ ශාලා පරිශ්රයේ අති උත්කර්ෂවත් ලෙස පැවැත්වෙයි. ප්රදර්ශන පරිශ්රයට ඇතුළු වෙද්දීම දකින්නට ලැබෙන්නේ ප්රදර්ශන කුටි, පොත් රාක්ක පීරමින් පොත් සොයන, අලුත් කෘති පෙරළා බලන, තමන්ට කැමති පොතක් තෝරා ගැනීමට මිල ගණන් සංසන්දනය කරන විශාල සහෘද පාඨක පිරිසකි. පොත් රාක්ක අතර ඇවිද යන විට හෝ පොත් ප්රදර්ශන කුටි ඉදිරිපිට නතර වන විට බොහෝ දෙනෙකුගේ සිතට නැඟෙන ප්රශ්නයක් තිබේ. ඒ, එකම ප්රමාණයේ පොත් දෙකක් ගතහොත් මිල එකිනෙකට වෙනස් වන්නේ කෙසේ ද? යන්න ය. පොත් මිලදී ගන්නා පාඨකයකුට මෙවැනි ප්රශ්නයක් ඇතිවීම අසාමාන්ය දෙයක් නොවේ.විශේෂයෙන්ම එකම ප්රමාණයේ, ආසන්න වශයෙන් එකම පිටු ගණනකින් යුත් පොත් දෙකක් අතට ගත් විට ඒවායේ මිල විශාල වශයෙන් වෙනස් නම්, “පොතක මිල නියම කරන්නේ කොහොමද? ප්රකාශකයන් ඔවුන්ට හිතු හැටියට මිල නියම කරනවාද?” වැනි ප්රශ්න මතුවීම ස්වාභාවිකය.
ඇත්තටම පොතක මිල හිතුමතේ නියම කළ හැකිද?
සරල පිළිතුරක් දිය යුතු නම් කිව යුත්තේ, පොතක මිල නියම කිරීමේදී ප්රකාශකයාට ව්යාපාරික තීරණ ගැනීමේ නිදහසක් තිබුණත්, එය කිසිදු පදනමකින් තොරව “හිතු හිතු හැටියට” කළ හැකි සරල දෙයක් නොවන බව ය. පොතක් යනු කඩදාසි, තීන්ත සහ කවරයක එකතුවක් පමණක් නොවන නිසා එහි මිල තීරණය වන්නේ දෘශ්යමාන වන වියදම් කිහිපයකින් පමණක් නොවේ.අප පොතක් මිලදී ගන්නා විට අපට පෙනෙන්නේ කවරය, පිටු ගණන සහ මිල පමණි. නමුත් ඒ පොත මුද්රණාලයෙන් පිටවී පොත් සාප්පුවේ රාක්කයට පැමිණෙන තෙක් සිදුවන ක්රියාවලිය අපට බොහෝ විට නොපෙනේ. කඩදාසි මිල, මුද්රණ වියදම, පොත් බැඳීම, කවරය නිර්මාණය කිරීම, පිටු සැකසීම, සංස්කරණය, සෝදුපත් බැලීම, ඡායාරූප හෝ චිත්ර ඇතුළත් කිරීම, ප්රවාහනය, ගබඩා කිරීම, බෙදාහැරීම, අලෙවි කිරීම සහ පොත් සාප්පු හා බෙදාහරින්නන් සඳහා ලබාදෙන වට්ටම් වැනි වියදම් රාශියක් එහි තිබිය හැකි ය.
එබැවින් පොතක මිල පිටු ගණනින් පමණක් තීරණය කළ නොහැකිය. පිටු 300ක නවකතාවක් සහ පිටු 300ක වර්ණ ඡායාරූප සහිත පර්යේෂණ කෘතියක් එකම වියදමකින් නිෂ්පාදනය කළ නොහැකි ය. එකම පිටු ගණන තිබුණත් කඩදාසි වර්ගය, මුද්රණ තාක්ෂණය, වර්ණ පිටු ප්රමාණය, කවරයේ ස්වභාවය සහ මුද්රණය කරන පිටපත් සංඛ්යාව අනුව එක් පොතක නිෂ්පාදන වියදම තවත් පොතකට වඩා වෙනස් විය හැකිය.
මෙයට අමතරව අන්තර්ගතය ද වැදගත් ය. සාමාන්ය සාහිත්ය කෘතියක් සහ විශාල පර්යේෂණයක් මත සකස් කළ ශාස්ත්රීය හෝ ඉතිහාස කෘතියක් අතර නිෂ්පාදන ක්රියාවලියේ වෙනසක් තිබිය හැකිය. ඇතැම් කෘති සඳහා විශේෂඥ සංස්කරණය අවශ්ය විය හැකිය. පැරණි ලේඛන, සිතියම්, ඡායාරූප හෝ කලා කෘති ප්රතිනිර්මාණය කිරීමට සිදු විය හැකි ය. මේවාට යන වියදම් පාඨකයාට පොතේ මිල දෙස බලන විට ඍජුවම පෙනෙන්නේ නැත.
පරිවර්තන කෘති සම්බන්ධයෙන් මේ කරුණ තවත් පැහැදිලි ය. එකම පිටු ගණනක් තිබෙන ස්වතන්ත්ර කෘතියක් සහ පරිවර්තන කෘතියක් එකම මිලකට අලෙවි කළ යුතු යැයි කිසිදු ස්වාභාවික නීතියක් නැත. පරිවර්තන කෘතියකදී පරිවර්තකයාගේ ගාස්තුව, පරිවර්තන කාර්යය සංස්කරණය කිරීම, සෝදුපත් බැලීම සහ ඇතැම් අවස්ථාවල මුල් කෘතියේ පරිවර්තන අයිතිය ලබාගැනීම සඳහා වන වියදම් ද තිබිය හැකිය. ඒ නිසා පිටු ගණන එක සමාන වුවත් වියදම් ව්යුහය වෙනස් විය හැකිය.
එහෙත් මෙයින් අදහස් වන්නේ පරිවර්තන කෘතියක් අනිවාර්යයෙන්ම ස්වතන්ත්ර කෘතියකට වඩා මිල අධික විය යුතු බව නොවේ. එමෙන්ම පර්යේෂණ කෘතියක් අනිවාර්යයෙන්ම නවකතාවකට වඩා මිල අධික විය යුතු බව ද නොවේ. අවසාන මිල යනු වියදම්, වෙළෙඳපොළ, පාඨක ඉල්ලුම, මුද්රණය කෙරෙන පිටපත් ප්රමාණය, බෙදාහැරීමේ ක්රමය සහ ප්රකාශකයාගේ ව්යාපාරික තීරණ යන කරුණු කිහිපයක එකතුවකි.
මෙහිදී අපට නොපෙනෙන තවත් වැදගත් කරුණක් වන්නේ ප්රවාහන හා ගබඩා වියදම් ය. මුද්රණය අවසන් වූ පසු පොත් ස්වයංක්රීයව පාඨකයා අතට පත්වන්නේ නැත. මුද්රණාලයෙන් ගබඩාවටත්, ගබඩාවෙන් බෙදාහරින්නන්ටත්, එතැනින් පොත් සාප්පු වෙතත් පොත් ගෙන යා යුතු ය. ඒ සඳහා ප්රවාහන වියදම් තිබේ. පොත් ගබඩා කර තබා ගැනීමට ගබඩා පහසුකම් අවශ්යය. ඇසුරුම්, හානිවීම්, අලෙවි නොවී ඉතිරිවන පොත් සහ ආපසු ලැබෙන පොත් වැනි කරුණු ද ප්රකාශන ව්යාපාරයේ සැබෑ වියදම්වල කොටස් විය හැකිය.
පොතේ කවරයේ සඳහන් මිල සම්පූර්ණයෙන්ම ප්රකාශකයාගේ ආදායමක් වන්නේ ද නැත. කර්තෘභාග ගෙවීම්, බදු, පොත්හල් සහ බෙදාහරින්නන්ට ලබාදෙන වෙළෙඳ වට්ටම් හෝ කොමිස් තිබිය හැකි ය. ඒ නිසා රුපියල් 2,000ක මිලක් සඳහන් පොතක් අලෙවි වූ විට එම රුපියල් 2,000ම ප්රකාශකයාගේ අතට ලැබෙන්නේ නැත.
වර්තමාන ආර්ථික පරිසරය ද මෙයට තවත් මානයක් එක් කරයි. කඩදාසි, මුද්රණ ද්රව්ය, ප්රවාහනය සහ වෙනත් සේවා සඳහා වන වියදම් කාලයත් සමඟ වෙනස් වේ. එමෙන්ම බදු ද ව්යාපාරික වියදම්වලට බලපායි. ශ්රී ලංකාවේ සම්මත වැට් (VAT) අනුපාතය 2024 ජනවාරි 1 සිට 18% දක්වා ඉහළ නංවා තිබේ. කෙසේ වෙතත් සෑම පොතකටම හෝ සෑම ප්රකාශකයකුටම 18%ක් එකම ආකාරයෙන් ඍජුවම එකතු වේ යැයි සරලව පැවසිය නොහැකි ය. බදු ලියාපදිංචි තත්ත්වය, බදු අය කළ හැකි සැපයුම සහ අදාළ නීතිමය තත්ත්වය වැනි කරුණු සැලකිල්ලට ගත යුතුය. එහෙත් බදු පද්ධතියේ වෙනස්කම් ප්රකාශන කර්මාන්තයේ වියදම් ව්යුහයට සහ අවසාන මිලට බලපෑ හැකි බව පැහැදිලිය. ශ්රී ලංකා පොත් ප්රකාශකයන්ගේ සංගමය ද 18% වැට් (VAT) හේතුවෙන් පොත් සඳහා ලබාදිය හැකි වට්ටම් සම්බන්ධයෙන් බලපෑමක් ඇතිවන බව ප්රකාශ කර තිබේ.
එසේ නම් පොතක මිල නියම කිරීමේදී ප්රකාශකයාට ඕනෑම මිලක් ලියා තැබිය හැකිද? ව්යාපාරික වශයෙන් මිලක් යෝජනා කිරීමට ඔහුට නිදහසක් තිබුණත්, එය වෙළෙඳපොළෙන් පිළිගැනීමට ලක්විය යුතුය. ඉතා ඉහළ මිලක් නියම කළහොත් පාඨකයා එම පොත මිලදී නොගැනීමට ඉඩ තිබේ. ඉතා අඩු මිලක් නියම කළහොත් සියලු වියදම් පියවා ගැනීමට නොහැකි විය හැකිය. එබැවින් මිල නියම කිරීම යනු හුදෙක් අංකයක් තෝරා ගැනීමක් නොව බුද්ධිමත් ව්යාපාරික ගණනයකි.
ලෝකයේ සෑම රටකම පොත් සඳහා එකම ජාත්යන්තර මිල නියම කිරීමේ සම්මතයක් ද නැත. රටින් රටට පොත් වෙළෙඳපොළ, බදු ක්රමය සහ පොත් මිල සම්බන්ධ නීති වෙනස් වේ. ඇතැම් රටවල ප්රකාශකයා නියම කරන මිලට පොත් අලෙවි කිරීම සම්බන්ධ විශේෂ නීති පවතින අතර තවත් වෙළෙඳපොළවල මිල තීරණය කිරීමේ වැඩි නිදහසක් තිබේ. එබැවින් “ජාත්යන්තරව පිටු 300ක පොතකට මෙපමණ මිලක් විය යුතුය” යන ආකාරයේ සරල නියතයක් හෝ සම්මතයක් නැත.
ලෝකයේ ප්රධාන ප්රකාශන සමාගම් පොතක මිල නියම කරන්නේ ද මෙවැනි කරුණු කිහිපයක් එකට සලකා බැලීමෙනි. උදාහරණයක් ලෙස ‘පෙන්ගුයින් රැන්ඩම් හවුස්’ (Penguin Random House) වැනි ජාත්යන්තර ප්රකාශකයන්ගේ තොරතුරු අනුව පොතක නිෂ්පාදන වියදම වෙනස් වීමත් සමඟ මිල ද වෙනස් විය හැකි අතර, පිටු ගණන, කවරයේ ස්වභාවය සහ පොත් බැඳීමේ ක්රමය වැනි කරුණු ඒ සඳහා බලපායි. කර්තෘවරයාට ගෙවන කර්තෘභාගය ද පොතක ආර්ථික ව්යුහයේ කොටසකි. එනම්, ලෝකයේ ප්රකට ප්රකාශකයන් පවා පොතක මිල නියම කිරීමේදී එකම සාධකයක් දෙස බලා තීරණයක් ගන්නා බවක් පෙනෙන්නට නැත.
එපමණක් නොව, ඇතැම් රටවල් පොත් මිල සම්බන්ධයෙන් විශේෂ නීතිමය රාමු පවා හඳුන්වා දී තිබේ. ප්රංශයේ නව පොතක පොදු විකුණුම් මිල ප්රකාශකයා හෝ ආනයනකරු විසින් නියම කරන අතර, පොත් වෙළෙඳුන් සාමාන්යයෙන් එම මිලට ගරු කළ යුතුය. සාමාන්යයෙන් ඔවුන්ට ලබාදිය හැකි වට්ටම 5% දක්වා සීමා වේ. මෙහි අරමුණ පොත් රට පුරා සාපේක්ෂව එකම මිලකට ලබාගැනීමට හැකියාව ලබා දීම පමණක් නොව, විවිධ ප්රදේශවල පොත් සාප්පු ජාලයක් සහ ප්රකාශන විවිධත්වයක් පවත්වා ගැනීම ද වේ.
ජර්මනියේ ද පොත් සඳහා මිල නියම කිරීමේ නීතිමය ක්රමයක් පවතී. එහිදී ප්රකාශකයා හෝ ආනයනකරු පොතේ අවසාන පාරිභෝගික මිල නියම කරන අතර, එම මිල සාමාන්යයෙන් පොත් වෙළෙඳුන්ට වෙනස් කළ නොහැකිය. ජර්මානු නීතියේ අරමුණු අතර පොත සංස්කෘතික භාණ්ඩයක් ලෙස ආරක්ෂා කිරීම, පුළුල් පොත් තේරීමක් පවත්වා ගැනීම සහ පොත් අලෙවි කරන ස්ථාන විශාල සංඛ්යාවක් පවත්වා ගැනීම ද ඇතුළත් වේ.
මේ උදාහරණවලින් පෙනෙන්නේ වැදගත් කරුණකි. ලෝකයේ පොත් මිල නියම කිරීම සඳහා එකම ජාත්යන්තර සූත්රයක් නැත. එහෙත් ප්රකට ප්රකාශකයන්ගේ ව්යාපාරික ක්රම සහ පොත් කර්මාන්තය පිළිබඳ නීති පවතින රටවල ක්රම දෙස බැලූ විට, පොතක මිල යනු හිතුමතේ තෝරාගත් අංකයක් නොව, නිෂ්පාදන වියදම්, කර්තෘ අයිතිවාසිකම්, බෙදාහැරීම, වෙළෙඳ වට්ටම්, වෙළෙඳපොළ සහ පොත් කර්මාන්තයේ පැවැත්ම වැනි කරුණු අතර සම්බන්ධතාවක ප්රතිඵලයක් බව පැහැදිලි වේ.
එහෙත් පාඨකයාටත් සාධාරණ ප්රශ්නයක් ඇසීමට අයිතිය තිබේ. පොතක මිල නිෂ්පාදන වියදමට, බෙදාහැරීමේ වියදමට, බදු සහ වෙනත් අදාළ වියදම්වලට සාධාරණ සම්බන්ධයක් තිබේද? ප්රකාශකයා තම ව්යාපාරය පවත්වාගෙන යාමට අවශ්ය සාධාරණ ආදායමක් ලබාගන්නා අතරම පාඨකයාට දැරිය හැකි මිලක් පවත්වා ගැනීමට උත්සාහ කරන්නේද? මේවා ප්රකාශන කර්මාන්තයේ අනාගතය සම්බන්ධයෙන් වැදගත් ප්රශ්න වේ.
පොතක මිල යනු එහි පිටු ගණනට පමණක් නියම වන මිලක් නොවේ. එය කතුවරයාගේ දැනුම හා ශ්රමය, නිර්මාණශීලීත්වය, සංස්කරණ ක්රියාවලිය, මුද්රණය, ප්රකාශනය, ගබඩා කිරීම, ප්රවාහනය සහ බෙදාහැරීම ඇතුළු පොතක් පාඨකයා අතට පත්වීම දක්වා පසුකරන සම්පූර්ණ ක්රියාවලියේ ආර්ථික වටිනාකම පිළිබිඹු කරන අගයකි.
එබැවින් පොතක් මිලදී ගැනීමේදී “මේ පොතේ පිටු ගාණටවත් ගැළපෙන්නේ නෑනේ මිල?” යන ප්රශ්නය පමණක් ඇසීම ප්රමාණවත් නොවේ. ඒ වෙනුවට, “මේ පොත මා අතට පත්වීමට පෙර පසුකර ඇති ක්රියාවලිය කුමක්ද?” යන්න පිළිබඳව ද අවබෝධයක් ඇති කර ගැනීම වැදගත්ය. එකම පිටු ගණනක් තිබෙන පොත් දෙකක් එකිනෙකට වෙනස් මිලකට අලෙවි වන්නේ මන්දැයි වටහා ගැනීමට නම්, පොතේ පිටු සංඛ්යාවෙන් ඔබ්බට ගොස්, එය නිර්මාණය වූ ආකාරයත්, නිෂ්පාදනය වූ ආකාරයත්, අවසානයේ පාඨකයා අතට පත්වූ ආකාරයත් දෙස බැලිය යුතුය.
ඒ අනුව පොතක් මිලදී ගැනීම යනු කවරයේ සඳහන් මිල සමඟ පමණක් ගනුදෙනු කිරීමක් නොව, එම පොත අප අතට පත්වීමට දායක වූ මිනිසුන්ගේ දැනුම, ශ්රමය සහ සම්පූර්ණ සැපයුම් දාමය පිළිබඳ අවබෝධයකින් යුතුව සිදුකරන තෝරාගැනීමක් බවට පත්විය යුතුය. පොතක මිල තේරුම් ගැනීමට නම් එහි පිටු ගණන පමණක් නොව, ඒ පිටු පාඨකයා අතට පැමිණෙන තෙක් පසුකර ඇති සම්පූර්ණ ගමන ද කියවා බැලිය යුතුය.
අවසානයේ පොතක මිල හිතුමතේ නියම කළ හැකි දෙයක්ද යන්නට වඩා වැදගත් වන්නේ, එම මිල සාධාරණව පැහැදිලි කළ හැකිද යන්නයි. පොත් ප්රකාශනය යනු ව්යාපාරයකි. එහෙත් එය දැනුම හා සංස්කෘතිය සමාජයට ගෙන යන ව්යාපාරයකි. ඒ නිසා ප්රකාශකයාගේ පැවැත්මත්, කතුවරයාගේ අයිතියත්, පාඨකයාගේ දැරිය හැකි මිලත් අතර සමතුලිතතාවක් සොයා ගැනීම පොත් මිල නියම කිරීමේ සැබෑ අභියෝගය වේ.
නිරංජන් චාමින්ද කරුණාතිලක